Yttrotantalite-(Y)

Wzór chemiczny: (Y,U<sup>6+</sup>,Fe<sup>2+</sup>)(Ta<sup>5+</sup>,Nb<sup>5+</sup>)<sub>2</sub>(O,OH)<sub>4</sub>

Rzadki minerał z grupy tlenków, zawierający itr i tantal, charakteryzujący się czarną barwą, dużą gęstością i radioaktywnością.

## Charakterystyka Ytrotantalit-(Y) jest złożonym tlenkiem tantalu, niobu, itru i uranu. Występuje w postaci nieregularnych mas lub rzadkich, słabo wykształconych kryształów. Jego powierzchnia jest zazwyczaj matowa lub pokryta nalotem, lecz na świeżym przełamie ujawnia połysk od submetalicznego przez żywiczny do tłustego. Zazwyczaj jest nieprzezroczysty, o barwie czarnej, brązowoczarnej lub brązowej. Ze względu na zawartość uranu i toru, minerał ten ulega procesowi metamektyzacji, czyli stopniowego niszczenia swojej sieci krystalicznej w wyniku promieniowania jonizującego. Prowadzi to do utraty pierwotnej struktury i przejścia w stan amorficzny, co wpływa na jego właściwości fizyczne. ## Właściwości fizyczne Twardość ytrotantalitu-(Y) w skali Mohsa wynosi 5 do 5.5. Jest to minerał kruchy, o przełamie muszlowym do nierównego. Jego gęstość jest znaczna i waha się od 5.5 do 5.9 g/cm³, co jest wyczuwalne przy trzymaniu okazu w dłoni. Połysk na świeżych powierzchniach jest submetaliczny, żywiczny lub tłusty. Jest minerałem nieprzezroczystym. ## Barwy i odmiany Dominującą barwą jest czarna, często z odcieniem brązowym lub szarym. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych ani handlowych. Zmienność chemiczna dotyczy głównie stosunku tantalu do niobu oraz zawartości innych pierwiastków ziem rzadkich. ## Historia i nazwa Nazwa minerału, nadana w 1802 roku, nawiązuje bezpośrednio do jego składu chemicznego - obecności itru (Yttrium) i tantalu (Tantalum). Człon -(Y) został dodany później zgodnie z zasadami nazewnictwa minerałów z pierwiastkami ziem rzadkich, aby wskazać, że itr jest dominującym pierwiastkiem w tej pozycji strukturalnej. Miejscem typowym, skąd po raz pierwszy opisano ten minerał, jest słynny kamieniołom pegmatytowy w Ytterby w Szwecji. ## Zastosowania Ytrotantalit-(Y) nie ma znaczenia przemysłowego jako źródło itru czy tantalu z powodu swojej rzadkości. Stanowi natomiast obiekt zainteresowania naukowego i jest cenionym minerałem kolekcjonerskim, poszukiwanym ze względu na rzadkość, skład chemiczny i pochodzenie z klasycznych lokalizacji pegmatytowych.

Właściwości

Twardość Mohsa
5 - 5.5
Połysk
Sub-metallic, resinous, greasy
Rysa
Grey, brownish to black
Gęstość
5.5 - 5.9
Łupliwość
Indistinct on {010}
Przełam
Sub-conchoidal to uneven
Przezroczystość
Opaque
Układ krystaliczny
Orthorhombic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczowymi cechami diagnostycznymi ytrotantalitu-(Y) są: duża gęstość, czarna lub brązowoczarna barwa, żywiczny lub submetaliczny połysk na świeżym przełamie oraz występowanie w pegmatytach granitowych. Najważniejszą cechą jest jednak jego radioaktywność, którą można łatwo wykryć za pomocą licznika Geigera-Müllera. Reakcja na promieniowanie jest często decydującym testem. ## Odróżnianie od podobnych Ytrotantalit-(Y) można pomylić z innymi czarnymi, ciężkimi minerałami pegmatytowymi, takimi jak: - **Samarskit**: Często ma silniejszy połysk szklisty do żywicznego i bardzo wyraźny przełam muszlowy. Jest również radioaktywny. Odróżnienie bez analizy chemicznej jest bardzo trudne. - **Kolumbit-(Fe) i Tantalit-(Fe)**: Zazwyczaj mają bardziej metaliczny połysk i często tworzą lepiej wykształcone, tabliczkowe lub słupkowe kryształy. Ich radioaktywność jest znacznie niższa lub nie występuje. - **Euksenit-(Y)**: Ma bardzo podobny wygląd i właściwości fizyczne, jest również radioaktywny. Pewne rozróżnienie wymaga zaawansowanych metod analitycznych (np. XRD, EDS). ## Formy kryształów Kryształy ytrotantalitu-(Y) są rzadkie i zazwyczaj słabo wykształcone, o pokroju krótkosłupowym lub tabliczkowym. Najczęściej spotyka się go w formie nieregularnych, wrosłych ziaren i skupień w masie skalnej.

Środowisko występowania

## Geneza Ytrotantalit-(Y) jest minerałem pierwotnym, krystalizującym z magmy resztkowej w późnych stadiach formowania się pegmatytów granitowych, szczególnie tych bogatych w pierwiastki ziem rzadkich, niob i tantal (pegmatyty typu NYF - Niobium-Yttrium-Fluorine). ## Asocjacje mineralne Minerał ten współwystępuje z innymi minerałami typowymi dla pegmatytów ziem rzadkich. Do jego najczęstszych asocjacji należą: albit, kwarc, mikroklin, muskowit, biotyt, gadolinit-(Y), fergusonit-(Y), samarskit-(Y), monacyt-(Ce), cyrkon, tantalite-(Mn) i euksenit-(Y). ## Lokalizacje Do najważniejszych i historycznych lokalizacji ytrotantalitu-(Y) należą: - **Szwecja**: Ytterby na wyspie Resarö (miejsce typowe). - **Norwegia**: Liczne pegmatyty w regionach Iveland, Evje og Hornnes i Kragerø. - **USA**: Dystrykt Baringer Hill w Teksasie oraz pegmatyty w stanie Kolorado. - **Rosja**: Góry Ilmeńskie na Uralu Południowym. - **Madagaskar**: Region Betafo.

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najwyżej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, choćby częściowo, kryształami. Ze względu na rzadkość takich form, nawet fragmenty kryształów są pożądane. Duże znaczenie ma również lokalizacja - okazy z miejsca typowego (Ytterby) mają szczególną wartość historyczną. Atrakcyjność podnosi obecność ytrotantalitu-(Y) na matrycy skalnej, w towarzystwie innych rzadkich minerałów pegmatytowych. ## Popularne stanowiska Choć historycznie najważniejsze jest Ytterby w Szwecji, obecnie większość okazów kolekcjonerskich pochodzi z bogatych w minerały ziem rzadkich pegmatytów z południowej Norwegii (np. z okolic Iveland). Okazy z tych stanowisk są cenione za stosunkowo dobre wykształcenie i wielkość.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy ytrotantalitu-(Y) należy czyścić wyłącznie mechanicznie, używając miękkiej szczoteczki lub pędzelka. Można użyć wody destylowanej do usunięcia luźnych zanieczyszczeń. Należy unikać myjek ultradźwiękowych, które mogą uszkodzić kruche, metamektyczne okazy. ## Czego unikać Minerał jest radioaktywny z powodu zawartości uranu. Należy ograniczyć bezpośredni kontakt do minimum i po każdym kontakcie umyć ręce. Nie należy go przechowywać w miejscach stałego przebywania ludzi (sypialnie, biurka). Należy unikać cięcia, szlifowania i innych czynności powodujących pylenie, aby nie wdychać radioaktywnego pyłu. Nie należy go przechowywać w bezpośrednim kontakcie z minerałami wrażliwymi na promieniowanie (np. topaz, niektóre kwarce), gdyż może powodować zmiany ich barwy. ## Przechowywanie Zaleca się przechowywanie okazów w osobnych, szczelnie zamykanych pojemnikach (np. z tworzywa sztucznego), z dala od głównej części kolekcji. Pomieszczenie powinno być dobrze wentylowane. Każdy okaz powinien być wyraźnie oznaczony, z informacją o jego radioaktywności.

Powiązane minerały

Źródła

Czytaj więcej