Xenotime-(Yb)

Wzór chemiczny: Yb<sup>₃+</sup>PO<sub>₄</sub>

Ksenotym-(Yb) to rzadki minerał fosforanowy, będący odmianą ksenotymu z dominującym iterbem, ceniony za dobrze wykształcone kryształy.

## Charakterystyka Ksenotym-(Yb) jest minerałem z grupy fosforanów, należącym do szeregu ksenotymu. Stanowi on końcowe, iterbowe ogniwo tego szeregu, gdzie iterb (Yb) dominuje na pozycji pierwiastka ziem rzadkich. Najczęściej tworzy niewielkie, ale dobrze wykształcone, ostre kryształy o pokroju bipiramidalnym lub krótkosłupkowym. Jego barwa jest zazwyczaj brązowa, czerwonobrązowa lub żółtawa. Jest minerałem kruchym. ## Właściwości fizyczne Charakteryzuje się twardością w zakresie 4-5 w skali Mohsa i znaczną gęstością, wynoszącą około 5,39 g/cm³, co jest wartością wysoką jak na minerał niemetaliczny. Połysk jest typowo szklisty, na niektórych powierzchniach przechodzący w żywiczny. Jest przeświecający do nieprzezroczystego. ## Barwy i odmiany Obserwowane barwy to odcienie brązu, czerwieni i żółci. Ksenotym-(Yb) nie jest odmianą barwną, lecz odmianą zdefiniowaną przez skład chemiczny - dominację iterbu nad innymi pierwiastkami ziem rzadkich, w tym itrem. Identyfikacja wymaga zaawansowanych metod analitycznych. ## Historia i nazwa Nazwa minerału nawiązuje do jego składu chemicznego - jest to ksenotym z dominującym iterbem. Nazwa "ksenotym" pochodzi z greckich słów oznaczających "próżny zaszczyt", ponieważ pierwotnie był mylony z innym minerałem. Ksenotym-(Yb) został oficjalnie uznany za odrębny gatunek mineralny przez Międzynarodową Asocjację Mineralogiczną (IMA) w 1998 roku. Za lokalizację typową uznaje się rejon Novo Horizonte w stanie Bahia w Brazylii. ## Zastosowania Ze względu na swoją ekstremalną rzadkość, ksenotym-(Yb) nie ma żadnego zastosowania przemysłowego. Ma znaczenie wyłącznie naukowe i jest poszukiwany przez wyspecjalizowanych kolekcjonerów minerałów rzadkich.

Właściwości

Twardość Mohsa: 4-5
Połysk: Vitreous to Resinous
Rysa: White to pale brown
Gęstość: 5.39
Łupliwość: Good on {100}
Przełam: Uneven to Subconchoidal
Przezroczystość: Translucent to Opaque
Układ krystaliczny: Tetragonal

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Cechami charakterystycznymi są tetragonalne, bipiramidalne kryształy, wysoka gęstość, twardość w zakresie 4-5 oraz występowanie w specyficznym środowisku geologicznym - pegmatytach granitowych. Barwa i połysk są cechami pomocniczymi. ## Odróżnianie od podobnych Pewne odróżnienie od ksenotymu-(Y) jest możliwe wyłącznie za pomocą analizy chemicznej (np. EDS, WDS). Od cyrkonu różni się znacznie niższą twardością (cyrkon ma twardość 7.5). Monacyt krystalizuje w układzie jednoskośnym i ma nieco inny pokrój kryształów. Kasytryt, choć bywa podobny, jest znacznie gęstszy i twardszy. ## Formy kryształów Ksenotym-(Yb) tworzy klasyczne dla grupy ksenotymu kryształy, będące kombinacją słupa i bipiramidy tetragonalnej. Kryształy są zazwyczaj proste w budowie, ostro zakończone i rzadko przekraczają kilka milimetrów długości.

Środowisko występowania

## Geneza Jest to typowy minerał akcesoryjny późnych faz krystalizacji w pegmatytach granitowych, szczególnie tych, które są wzbogacone w ciężkie pierwiastki ziem rzadkich (HREE), takie jak iterb. ## Asocjacje mineralne Najczęściej współwystępuje z kwarcem, albitowymi skaleniami, mikroklinem, muskowitem, a także z innymi minerałami ziem rzadkich, takimi jak monacyt, cyrkon czy ksenotym-(Y). ## Lokalizacje Najważniejszym i typowym miejscem występowania są pegmatyty w rejonie Novo Horizonte, Bahia, w Brazylii. Okazy znajdowano także w kilku innych lokalizacjach pegmatytowych na świecie, m.in. w Szwecji i Norwegii, jednak są to wystąpienia o znaczeniu wyłącznie naukowym.

Rzadkość

Bardzo rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Dla kolekcjonerów najważniejsza jest jakość i forma kryształów. Najwyżej cenione są ostre, nieuszkodzone, w pełni wykształcone kryształy, zwłaszcza te osadzone na matrycy skalnej, np. na kwarcu. Rozmiar ma znaczenie, chociaż nawet milimetrowe kryształy są wartościowe, jeśli są perfekcyjne. Przejrzystość i intensywność barwy również podnoszą atrakcyjność okazu. ## Popularne stanowiska Zdecydowanie najbardziej poszukiwane okazy pochodzą z lokalizacji typowej - Novo Horizonte w Brazylii. Słynie ona z kryształów ksenotymu-(Yb) występujących samodzielnie lub w formie inkluzji w przezroczystych kryształach kwarcu.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy należy czyścić wyłącznie wodą destylowaną przy użyciu miękkiej szczoteczki. Należy unikać myjek ultradźwiękowych, które mogą spowodować pęknięcia wzdłuż płaszczyzn łupliwości. ## Czego unikać Minerał jest wrażliwy na działanie silnych kwasów. Jako minerał kruchy, jest podatny na uszkodzenia mechaniczne, dlatego należy unikać uderzeń i upadków. Gwałtowne zmiany temperatury również mogą być szkodliwe. ## Przechowywanie Okazy ksenotymu-(Yb) powinny być przechowywane w osobnych pudełkach lub na miękkim podłożu, aby uniknąć zarysowań przez twardsze minerały. Należy chronić je przed kurzem i wstrząsami.