Uraninite

Wzór chemiczny: U⁴⁺O₂

Uraninit to silnie radioaktywny minerał tlenku uranu, będący najważniejszą rudą tego pierwiastka i znany z czarnych, regularnych kryształów.

## Charakterystyka Uraninit jest minerałem z grupy tlenków, chemicznie składającym się głównie z dwutlenku uranu (UO₂). Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest silna radioaktywność. Występuje w formie dobrze wykształconych, regularnych (sześciennych lub ośmiościennych) kryształów, które jednak są rzadkie. Znacznie częściej tworzy skupienia zbite, ziarniste, nerkowate lub skorupowe, znane jako blenda smolista (ang. pitchblende). Powierzchnia świeżo przełamanych okazów ma smolisty lub niemal metaliczny połysk, lecz z czasem matowieje i pokrywa się produktami wietrzenia. ## Właściwości fizyczne Uraninit jest minerałem twardym i bardzo gęstym. Jego twardość w skali Mohsa wynosi od 5 do 6, co pozwala na zarysowanie nim szkła. Gęstość jest jedną z jego najbardziej wyróżniających cech i waha się od 6.5 do 10.9 g/cm³, w zależności od stopnia utlenienia uranu i obecności domieszek. Jest kruchy, a jego przełam jest najczęściej nierówny do muszlowego. Połysk jest smolisty, tłusty, do półmetalicznego na świeżych powierzchniach. ## Barwy i odmiany Barwa uraninitu jest zazwyczaj czarna, stalowoszara lub brązowoczarna. Zbite, nerkowate agregaty o smolistym połysku noszą historyczną nazwę **blenda smolista**. W wyniku wietrzenia i utleniania, powierzchnia uraninitu często pokrywa się barwnymi, wtórnymi minerałami uranu, takimi jak jaskrawożółty uranofan, zielony torbernit czy autunit. Te wtórne minerały tworzą żywe, kolorowe naloty i skorupy na ciemnym tle uraninitu. ## Historia i nazwa Nazwa "uraninit" pochodzi od pierwiastka uranu, który z kolei został nazwany na cześć planety Uran, odkrytej kilka lat wcześniej. Minerał został opisany przez Franza Ernsta Brückmanna w 1727 roku, a formalnie nazwany przez Jamesa Dwighta Danę w 1868 roku. Blenda smolista była znana górnikom od wieków. To właśnie z blendy smolistej pochodzącej z Jáchymova (Czechy) Maria Skłodowska-Curie i Piotr Curie wyizolowali pierwiastki rad i polon. ## Zastosowania Uraninit jest najważniejszym i najbogatszym źródłem uranu na świecie. Uran pozyskiwany z tego minerału jest wykorzystywany jako paliwo w elektrowniach jądrowych oraz do produkcji izotopów stosowanych w medycynie i badaniach naukowych. W przeszłości był używany do produkcji barwników do szkła i ceramiki (szkło uranowe). Ze względu na swoją radioaktywność, jest również cenionym minerałem kolekcjonerskim, choć wymaga specjalnych środków ostrożności.

Właściwości

Twardość Mohsa
5-6
Barwa
Black, brownish-black, greyish, greenish; green-gray (thin fragments)
Połysk
Sub Metallic
Rysa
Brownish black, grayish, olive-green
Gęstość
10.63
Łupliwość
Good
Przełam
Irregular/Uneven,Conchoidal
Przezroczystość
Opaque
Układ krystaliczny
Isometric

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Najważniejszą cechą diagnostyczną uraninitu jest jego bardzo wysoka gęstość (jest nienaturalnie ciężki jak na swój rozmiar) oraz silna radioaktywność, łatwo wykrywalna za pomocą licznika Geigera-Mullera. Czarna barwa, smolisty lub półmetaliczny połysk oraz nierówny przełam są również charakterystyczne. Często towarzyszą mu jaskrawo zabarwione wtórne minerały uranu. ## Odróżnianie od podobnych Uraninit można pomylić z innymi czarnymi, ciężkimi minerałami, takimi jak kasyteryt, wolframit czy niektóre tlenki manganu. Jednak żaden z nich nie jest silnie radioaktywny. Kasyteryt ma wyższą twardość (6-7). Wolframit ma doskonałą łupliwość, której brak uraninitowi. Turmalin schörl, choć czarny, jest znacznie lżejszy i ma inny pokrój kryształów. ## Formy kryształów Uraninit krystalizuje w układzie regularnym. Rzadko spotykane, dobrze wykształcone kryształy mają najczęściej postać sześcianów, ośmiościanów lub ich kombinacji. Zazwyczaj tworzy jednak zbite, masywne agregaty, skupienia skorupowe, nerkowate i groniaste, określane jako blenda smolista.

Środowisko występowania

## Geneza Uraninit powstaje w szerokim zakresie warunków geologicznych. Główne złoża mają charakter hydrotermalny, gdzie krystalizuje w żyłach kruszcowych w średnich i wysokich temperaturach. Występuje także w pegmatytach granitowych, gdzie tworzy dobrze wykształcone kryształy. Ważne ekonomicznie są również złoża osadowe, gdzie uraninit wytrąca się w warunkach redukcyjnych w piaskowcach i zlepieńcach (złoża typu roll-front i niezgodnościowe). ## Asocjacje mineralne Minerałami współwystępującymi z uraninitem w pegmatytach są mikroklin, albit, kwarc, muskowit, biotyt, cyrkon i monacyt. W złożach hydrotermalnych towarzyszą mu piryt, chalkopiryt, galena, bizmut rodzimy, srebro rodzime, nikielin i kasyteryt. Na powierzchni okazów często występują wtórne minerały uranu, takie jak uranofan, torbernit, autunit, gummit i zippeit. ## Lokalizacje Historycznie ważne stanowiska, z których pochodziły okazy o znaczeniu naukowym, to Jáchymov w Czechach i Johanngeorgenstadt w Niemczech. Duże, dobrze wykształcone kryształy znajdowano w pegmatytach w Norwegii (okolice Arendal) i Kanadzie (Wilberforce, Ontario). Obecnie największe złoża rud uranu, w których występuje uraninit, znajdują się w Kanadzie (basen Athabasca, Saskatchewan), Australii (kopalnia Olympic Dam), Kazachstanie, Namibii i Nigrze. W Polsce ślady uraninitu występują w Karkonoszach (Kowary, Podgórze) i w Rudawach Janowickich.

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są dobrze wykształcone, ostre, błyszczące kryształy o regularnym pokroju (sześciany, ośmiościany), co jest dużą rzadkością. Ważny jest rozmiar kryształów - okazy przekraczające 1 cm są już uważane za wyjątkowe. Atrakcyjności dodaje kontrastowe umiejscowienie czarnych kryształów na jasnej matrycy skalnej (np. na białym feldspacie). Kombinacje z barwnymi, wtórnymi minerałami uranu (np. żółtym uranofanem) również podnoszą wartość wizualną i kolekcjonerską okazu. ## Popularne stanowiska Klasyczne, cenione okazy krystalicznego uraninitu pochodzą z pegmatytów w rejonie Bancroft i Wilberforce w Ontario (Kanada). Znakomite kryształy znajdowano również w Topsham w stanie Maine (USA) oraz w Norwegii. Okazy blendy smolistej o znaczeniu historycznym pochodzą z Jáchymova (Czechy) i Saksonii (Niemcy).

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazów uraninitu generalnie nie powinno się czyścić na mokro. Pył powstały podczas czyszczenia jest radioaktywny i niebezpieczny w razie wdychania. Jeśli czyszczenie jest absolutnie konieczne, należy je przeprowadzić w dobrze wentylowanym miejscu, używając rękawiczek i maski przeciwpyłowej. Można użyć miękkiego pędzelka do usunięcia luźnych zanieczyszczeń. ## Czego unikać Unikać wdychania pyłu i bezpośredniego, długotrwałego kontaktu ze skórą. Nie przechowywać w sypialniach ani miejscach stałego przebywania ludzi. Minerał jest wrażliwy na działanie kwasów. Długotrwała ekspozycja na powietrze i wilgoć prowadzi do jego powolnego utleniania i powstawania wtórnych minerałów uranu na jego powierzchni. ## Przechowywanie Uraninit musi być przechowywany z zachowaniem szczególnych środków ostrożności. Należy go trzymać w szczelnie zamykanych, ołowianych lub grubościennych pojemnikach z tworzywa sztucznego, które ograniczają emisję promieniowania. Pojemnik powinien być wyraźnie oznakowany jako materiał radioaktywny. Przechowywać z dala od innych minerałów, które mogą ulec uszkodzeniu przez promieniowanie (np. dymny kwarc, fluoryt).

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej