Ullmannite

Wzór chemiczny: Ni<sup>3+</sup>(SbS)<sup>3-</sup>

Ullmannit to stosunkowo rzadki siarczek niklu i antymonu, tworzący charakterystyczne, metalicznie lśniące sześcienne kryształy.

## Charakterystyka Ullmannit jest minerałem z grupy siarczków, należącym do grupy kobaltynu. Jego skład chemiczny to siarczek niklu i antymonu. Tworzy dobrze wykształcone kryształy, najczęściej w formie sześcianów, ośmiościanów i dwunastościanów pentagonalnych (pirytoeodrów), nierzadko ze zbrużdżonymi ścianami. Występuje również w postaci skupień ziarnistych lub mas masywnych. Jest nieprzezroczysty i ma metaliczny połysk. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się twardością w zakresie 5-5.5 w skali Mohsa, co czyni go stosunkowo twardym. Jego gęstość jest znaczna i wynosi od 6.64 do 6.65 g/cm³. Ullmannit jest kruchy, a jego przełam jest nierówny. Posiada doskonałą łupliwość w trzech kierunkach, zgodną ze ścianami sześcianu. ## Barwy i odmiany Ullmannit ma barwę od stalowoszarej do srebrnobiałej, często z żółtawym, mosiężnym lub tęczowym nalotem powierzchniowym. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych ani handlowych. Czasami zawiera domieszki kobaltu, żelaza, arsenu i bizmutu, które mogą nieznacznie wpływać na jego właściwości. ## Historia i nazwa Nazwa minerału pochodzi od nazwiska Johanna Christopha Ullmanna (1771-1821), niemieckiego chemika i mineraloga z Kassel, który jako pierwszy przeprowadził analizę chemiczną tego minerału. Nazwę nadał mu w 1843 roku niemiecki mineralog Julius Fröbel. ## Zastosowania Ullmannit, ze względu na zawartość niklu, może być podrzędnym źródłem tego metalu, jeśli występuje w odpowiednio dużych nagromadzeniach. Ma jednak głównie znaczenie naukowe i kolekcjonerskie.

Właściwości

Twardość Mohsa
5-5.5
Połysk
Metaliczny
Rysa
Czarnoszara
Gęstość
6.64-6.65
Łupliwość
Doskonała według {100}
Przełam
Nierówny
Przezroczystość
Nieprzezroczysty
Układ krystaliczny
Regularny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Najważniejszą cechą diagnostyczną ullmannitu jest jego regularna, sześcienna forma kryształów połączona z metalicznym połyskiem i stalowoszarą barwą. Charakterystyczna jest również wysoka gęstość, którą można wyczuć, biorąc okaz do ręki. Czarnoszara rysa jest kolejnym istotnym wskaźnikiem. ## Odróżnianie od podobnych Ullmannit bywa mylony z innymi metalicznymi siarczkami i siarkosolami. - **Galena (PbS)**: Ma bardzo podobne sześcienne kryształy i doskonałą łupliwość, ale jest znacznie bardziej miękka (twardość 2.5) i ma wyższą gęstość (ok. 7.6 g/cm³). - **Piryt (FeS₂)**: Często tworzy sześciany i pirytoedry, ale ma charakterystyczną mosiężnożółtą barwę i czarnozielonawą rysę. Jest też twardszy (6-6.5). - **Kobaltyn (CoAsS)**: Jest bardzo podobny pod względem struktury i wyglądu, ale zazwyczaj ma srebrzystobiałą barwę z różowawym odcieniem. Ostateczne rozróżnienie często wymaga analizy chemicznej w celu wykrycia kobaltu i arsenu. - **Gersdorffit (NiAsS)**: Również bardzo podobny, krystalizujący w układzie regularnym. Pewne odróżnienie od ullmannitu bez specjalistycznych badań jest praktycznie niemożliwe. ## Formy kryształów Ullmannit krystalizuje w układzie regularnym. Najczęściej spotykane są dobrze wykształcone kryształy w postaci sześcianów, ośmiościanów oraz dwunastościanów pentagonalnych (pirytoeodrów). Ściany kryształów bywają prążkowane. Występuje także w formie skupień ziarnistych i mas masywnych, często w zrostach z innymi siarczkami.

Środowisko występowania

## Geneza Ullmannit jest minerałem pochodzenia hydrotermalnego. Powstaje w żyłach kruszcowych średnich i niskich temperatur. Tworzy się w towarzystwie innych minerałów niklu i kobaltu, a także siarczków i siarkosoli. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z nikielinem, galeną, chalkopirytem, tetraedrytem, syderytem, kalcytem, dolomitem i kwarcem. Występuje w złożach niklowo-kobaltowych oraz w niektórych żyłach polimetalicznych. ## Lokalizacje Do najważniejszych i historycznych lokalizacji ullmannitu należą Niemcy, zwłaszcza w regionie Siegerland (kopalnie Stahlberg, Grube Segen Gottes), Harzgerode w górach Harzu oraz w Saksonii. Inne znane wystąpienia to m.in. Lölling w Austrii, Příbram w Czechach, a także niektóre stanowiska we Francji, Włoszech (Sardynia) i Wielkiej Brytanii. Znajdowany jest również w niewielkich ilościach w Broken Hill w Australii.

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z ostrymi, dobrze wykształconymi, nieuszkodzonymi kryształami o silnym metalicznym połysku. Szczególnie poszukiwane są duże, pojedyncze sześciany lub grupy kryształów na kontrastującej matrycy skalnej, np. na kwarcu lub syderycie. Okazy bez nalotów i śladów utleniania są znacznie wyżej oceniane. Zrosty z innymi rzadkimi minerałami, jak nikielin, również podnoszą wartość okazu. ## Popularne stanowiska Klasyczne i najbardziej pożądane okazy pochodzą z historycznych kopalń w Niemczech, w szczególności z rejonu Siegerland (np. kopalnia Stahlberg w Müsen). Okazy z tych lokalizacji są uważane za wzorcowe dla tego minerału i osiągają najwyższe ceny na rynku kolekcjonerskim.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy ullmannitu należy czyścić bardzo ostrożnie. Najlepiej używać miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. W razie potrzeby można użyć sprężonego powietrza. Kontakt z wodą, zwłaszcza przez dłuższy czas, jest niewskazany, ponieważ minerał może ulegać utlenianiu. ## Czego unikać Należy unikać wszelkich chemikaliów, kwasów i detergentów, które mogą reagować z siarczkami i powodować ich niszczenie lub powstawanie nalotów. Minerał jest wrażliwy na wilgoć, która przyspiesza procesy utleniania, prowadząc do matowienia i zmiany barwy powierzchni. Nie należy go podgrzewać. ## Przechowywanie Kolekcjonerskie okazy ullmannitu najlepiej przechowywać w suchym miejscu, w zamkniętych, wyściełanych pudełkach lub klaserach, aby ograniczyć dostęp powietrza i wilgoci. Chronić przed kurzem i uszkodzeniami mechanicznymi, ponieważ jest to minerał kruchy.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej