Tritomite-(Y)

Wzór chemiczny: Y<sub>5</sub>(SiO<sub>4</sub>,BO<sub>4</sub>)<sub>3</sub>(O,OH,F)

Tritomit-(Y) to rzadki borokrzemian itru, tworzący ciemne, żywiczne masy i niedoskonale wykształcone kryształy o wysokiej radioaktywności.

## Charakterystyka Tritomit-(Y) jest złożonym borokrzemianem z grupy apatytu, zawierającym itr i inne pierwiastki ziem rzadkich. Zazwyczaj występuje w formie masywnych skupień lub słabo wykształconych, obtoczonych kryształów o pokroju piramidalnym lub tabliczkowym. Jego powierzchnia jest często matowa i pokryta produktami zmian. Minerał ten jest silnie radioaktywny z powodu obecności toru i uranu w jego strukturze, co prowadzi do jego metamiktyzacji - zniszczenia sieci krystalicznej przez własne promieniowanie. ## Właściwości fizyczne Ze względu na stan metamiktyczny, jego właściwości fizyczne są zmienne. Twardość waha się od 5 do 6.5 w skali Mohsa, a gęstość wynosi około 4.2 g/cm³. Połysk jest szklisty do żywicznego na świeżych powierzchniach przełamu, ale na ogół matowy na powierzchniach zewnętrznych. Jest kruchy i wykazuje przełam muszlowy lub nierówny. ## Barwy i odmiany Najczęściej spotykany jest w odcieniach ciemnego brązu do niemal czarnego. Czasem bywa czerwonobrązowy lub żółtawy. Cienkie odłamki mogą przeświecać na brązowo. Nie wyróżnia się nazwanych odmian tego minerału. ## Historia i nazwa Nazwa "tritomit" pochodzi od greckiego słowa *tritos* (τρίτος), oznaczającego "trzeci", ponieważ w momencie jego odkrycia sądzono, że jest trzecim minerałem wykazującym trygonalny pokrój piramidalny. Przyrostek "-(Y)" dodano w 1987 roku, aby wskazać itr (Y) jako dominujący pierwiastek ziem rzadkich w jego składzie. Minerał został pierwotnie opisany na podstawie okazów z Langesundsfjorden w Norwegii.

Właściwości

Twardość Mohsa
5 - 6.5
Połysk
Żywiczny do szklistego
Rysa
Szaro-brązowa
Gęstość
4.2
Łupliwość
Niedoskonała wg {0001}
Przełam
Muszlowy do nierównego
Przezroczystość
Przeświecający do nieprzezroczystego
Układ krystaliczny
Trygonalny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną jest jego silna radioaktywność, którą można łatwo wykryć za pomocą licznika Geigera. Inne cechy to ciemna barwa (brązowa do czarnej), żywiczny połysk na świeżym przełamie, wysoka gęstość oraz występowanie w pegmatytach nefelinowo-syenitowych. Często jest metamiktyczny, czyli amorficzny w wyniku promieniowania. ## Odróżnianie od podobnych Można go pomylić z innymi ciemnymi, metamiktycznymi minerałami z pegmatytów, takimi jak euksenit, fergusonit czy gadolinit. Odróżnienie często wymaga analizy chemicznej (EDS) w celu potwierdzenia obecności boru, krzemu i dominacji itru. Tritomit-(Y) jest borokrzemianem, podczas gdy wiele podobnych minerałów to tlenki lub krzemiany bez boru. ## Formy kryształów Kryształy są rzadkie i zazwyczaj słabo wykształcone, o kształcie sześciobocznych piramid lub grubych tabliczek. Najczęściej tworzy nieregularne masy i ziarna wrośnięte w skałę macierzystą.

Środowisko występowania

## Geneza Tritomit-(Y) jest minerałem magmowym, krystalizującym w późnych stadiach z wysoko zróżnicowanych stopów alkalicznych. Występuje głównie w pegmatytach nefelinowo-syenitowych, gdzie koncentrują się pierwiastki ziem rzadkich, bor i inne pierwiastki niekompatybilne. ## Asocjacje mineralne Często współwystępuje z innymi minerałami typowymi dla pegmatytów alkalicznych, takimi jak mikroklin, nefelin, egiryn, eudialit, lorenzenit, astrofyllit, cyrkon i katapleit. ## Lokalizacje Najważniejsze i klasyczne stanowisko, skąd pochodzą najlepsze okazy, to kompleks Langesundsfjorden w Norwegii. Znajdowany jest również w Rosji na Półwyspie Kolskim (masywy Chibiny i Łowoziero), w Kanadzie (Mont Saint-Hilaire, Quebec) oraz w Szwecji (obszar Norra Kärr).

Rzadkość

Bardzo rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Jakość okazu tritomitu-(Y) ocenia się przede wszystkim na podstawie wykształcenia kryształów - nawet niedoskonałe, ale rozpoznawalne formy piramidalne są wysoko cenione. Ważna jest również wielkość kryształu lub masy oraz stopień zachowania (brak pęknięć). Okazy dobrze osadzone na kontrastującej matrycy skalnej (np. białym nefelinie) są bardziej pożądane niż izolowane fragmenty. ## Popularne stanowiska Zdecydowanie najbardziej cenione przez kolekcjonerów okazy pochodzą z lokalizacji w Norwegii, w rejonie Langesundsfjorden, które są materiałem typowym dla tego minerału. Okazy z Mont Saint-Hilaire w Kanadzie i z Półwyspu Kolskiego w Rosji również są poszukiwane, choć często mają postać mniejszych ziaren lub mas.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Czyszczenie okazów tritomitu-(Y) generalnie nie jest zalecane ze względu na ich kruchość i radioaktywność. Jeśli jest to absolutnie konieczne, można użyć miękkiego pędzelka do usunięcia luźnego pyłu. Należy unikać kontaktu z wodą i środkami chemicznymi. ## Czego unikać Minerał jest silnie radioaktywny - należy ograniczyć ekspozycję i unikać wdychania pyłu. Nie należy go podgrzewać, ponieważ może to uwolnić niebezpieczne gazy, w tym radon. Należy chronić go przed uderzeniami i wstrząsami ze względu na kruchość. ## Przechowywanie Okazy tritomitu-(Y) muszą być przechowywane z zachowaniem środków ostrożności dla materiałów radioaktywnych. Zaleca się trzymanie ich w osobnych, ołowianych lub grubościennych pojemnikach z tworzywa sztucznego, z dala od innych minerałów, które mogłyby ulec uszkodzeniu przez promieniowanie. Pojemnik powinien być wyraźnie oznaczony symbolem radioaktywności. Przechowywać w dobrze wentylowanym pomieszczeniu, z dala od miejsc stałego przebywania ludzi.

Powiązane minerały

Źródła

Czytaj więcej