Tistarite

Wzór chemiczny: Ti₃+₂O₃

Tistaryt to tlenek tytanu(III), naturalny odpowiednik związku syntetycznego, odkryty w meteorycie Allende.

## Charakterystyka Tistaryt jest niezwykle rzadkim minerałem z grupy tlenków, składającym się z tlenku tytanu(III). Został zidentyfikowany w postaci submikroskopijnych (poniżej 1 mikrometra) ziaren włączonych w inne minerały w obrębie meteorytu Allende. Ze względu na ekstremalnie mały rozmiar kryształów, jego wizualne cechy w formie makroskopowej nie są znane. W obrazach z mikroskopu elektronowego jawi się jako fazy o wyższej jasności w obrębie minerałów goszczących. ## Właściwości fizyczne Z powodu submikroskopowych rozmiarów ziaren, większość właściwości fizycznych, takich jak twardość, połysk, przezroczystość czy gęstość, nie została zmierzona bezpośrednio na naturalnym materiale. Właściwości te są ekstrapolowane z danych dla syntetycznego odpowiednika (Ti₂O₃), który wykazuje metaliczny połysk i jest nieprzezroczysty. Twardość syntetycznego Ti₂O₃ jest wysoka, porównywalna z korundem. ## Barwy i odmiany Kolor naturalnego tistarytu nie został określony z powodu mikroskopijnej wielkości ziaren. Syntetyczny tlenek tytanu(III) jest czarny z fioletowym odcieniem i ma metaliczny wygląd. Minerał nie ma znanych odmian. ## Historia i nazwa Nazwa tistarytu nawiązuje do jego składu chemicznego: "Ti" od tytanu (łac. *titanium*) i "star" (ang. gwiazda), co odzwierciedla jego pozaziemskie, meteorytowe pochodzenie. Został oficjalnie zatwierdzony jako nowy minerał przez Międzynarodową Asocjację Mineralogiczną (IMA) w 2008 roku (numer IMA2008-059). Opisany został przez Chi Ma i George'a R. Rossmana. ## Zastosowania Obecnie tistaryt ma znaczenie wyłącznie naukowe, jako obiekt badań w mineralogii i planetologii. Nie ma żadnych zastosowań komercyjnych ani kolekcjonerskich ze względu na swoją ekstremalną rzadkość i mikroskopijne rozmiary.

Właściwości

Połysk: Metaliczny
Przezroczystość: Nieprzezroczysty
Układ krystaliczny: Trygonalny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Identyfikacja tistarytu jest niemożliwa bez zaawansowanych technik analitycznych. Wymaga użycia mikroskopu elektronowego skaningowego (SEM) wyposażonego w spektrometr dyspersji energii (EDS) lub mikrosondy elektronowej (EMPA) do określenia składu chemicznego. Ostateczne potwierdzenie struktury krystalicznej uzyskuje się za pomocą dyfrakcji elektronowej (EBSD). ## Odróżnianie od podobnych Na poziomie analizy mikroskopowej, tistaryt musi być odróżniany od innych tlenków tytanu (takich jak rutyl, anataz, brukityt, a zwłaszcza grossmanit) oraz innych rzadkich minerałów meteorytowych na podstawie precyzyjnego składu chemicznego (stosunek tytanu do tlenu i walencyjność tytanu) oraz danych krystalograficznych. ## Formy kryształów Tistaryt występuje jako anhedralne (nie wykazujące własnych ścian) ziarna o rozmiarach od kilkuset nanometrów do około jednego mikrometra. Tworzy wrostki w innych minerałach, głównie w perowskicie i spinelu.

Środowisko występowania

## Geneza Tistaryt jest minerałem pochodzenia pozaziemskiego. Powstaje w warunkach silnie redukujących, przy bardzo niskiej fugatywności (lotności) tlenu i wysokich temperaturach, charakterystycznych dla wczesnych etapów formowania się Układu Słonecznego. Został znaleziony w bogatych w wapń i glin inkluzjach (CAI) w chondrycie węglistym Allende. ## Asocjacje mineralne Minerał ten współwystępuje z innymi minerałami typowymi dla inkluzji CAI w meteorycie Allende. Jego bezpośrednim otoczeniem są perowskit i spinel. Inne powiązane minerały to hibonit, melilit, grossmanit oraz metaliczny diopsyd. ## Lokalizacje Jedynym potwierdzonym miejscem występowania tistarytu na świecie jest meteoryt Allende, który spadł w stanie Chihuahua w Meksyku w 1969 roku. Jest to lokalizacja typowa dla tego minerału.

Rzadkość

Ekstremalnie rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Tistaryt nie jest przedmiotem handlu na rynku kolekcjonerskim jako osobny minerał. Jego wartość jest nierozerwalnie związana z wartością naukową i kolekcjonerską samego okazu meteorytu Allende, w którym został zidentyfikowany. Dla instytucji naukowych i zaawansowanych kolekcjonerów meteorytów, wartość fragmentu może wzrosnąć, jeśli zostanie analitycznie potwierdzona obecność tak rzadkich faz mineralnych. ## Popularne stanowiska Jedynym źródłem tistarytu jest meteoryt Allende. Fragmenty tego meteorytu są dostępne na rynku, jednak identyfikacja mikroskopijnych ziaren tistarytu wymaga specjalistycznego sprzętu laboratoryjnego i nie jest możliwa dla przeciętnego kolekcjonera.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy zawierające tistaryt (fragmenty meteorytu Allende) nie powinny być czyszczone przy użyciu płynów, zwłaszcza wody, ze względu na obecność minerałów wrażliwych na wilgoć. Najbezpieczniejszą metodą jest usuwanie kurzu za pomocą miękkiego pędzelka lub sprężonego powietrza z bezpiecznej odległości. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z wodą, chemikaliami, kwasami i zasadami. Meteoryty chondrytowe, takie jak Allende, zawierają fazy, które mogą ulec utlenieniu lub rozpuszczeniu. Należy chronić okaz przed wilgocią, gwałtownymi zmianami temperatury i zanieczyszczeniami chemicznymi. ## Przechowywanie Fragmenty meteorytu Allende zawierające tistaryt powinny być przechowywane w stabilnych warunkach, najlepiej w zamkniętym, suchym pojemniku (tzw. "dry box") z pochłaniaczem wilgoci (np. żelem krzemionkowym). Ekspozycja powinna odbywać się w szczelnej gablocie, z dala od bezpośredniego światła słonecznego i źródeł ciepła.