Thorite

Wzór chemiczny: Th<sup>4+</sup>SiO<sub>4</sub>

Krzemian toru, silnie radioaktywny minerał o ciemnej barwie, często spotykany w pegmatytach w formie dobrze wykształconych kryształów.

## Charakterystyka Thoryt jest krzemianem toru, należącym do grupy cyrkonu. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest silna radioaktywność, która prowadzi do procesu metamiktyzacji - samozniszczenia wewnętrznej siatki krystalicznej. W rezultacie, mimo że krystalizuje w układzie tetragonalnym, większość okazów jest częściowo lub całkowicie amorficzna, co wpływa na ich właściwości fizyczne. Typowe okazy mają postać pryzmatycznych kryształów o kwadratowym przekroju, podobnych do cyrkonu, lecz często o zaokrąglonych krawędziach i matowej powierzchni. Występuje również w formie skupień ziarnistych i mas masywnych. ## Właściwości fizyczne Z powodu zmiennego stopnia metamiktyzacji, właściwości thorytu są bardzo zróżnicowane. Twardość waha się od 4.5 do 5 w skali Mohsa, ale dla okazów silnie zmetamiktyzowanych może być niższa. Połysk jest zazwyczaj szklisty lub żywiczny, a na zwietrzałych powierzchniach matowy. Minerał jest najczęściej nieprzezroczysty, rzadziej przeświecający w cienkich odłamkach. Gęstość również wykazuje dużą zmienność, od 4.1 do nawet 6.7 g/cm³, w zależności od składu chemicznego i stopnia uszkodzenia struktury. ## Barwy i odmiany Thoryt najczęściej przybiera barwę czarną, brunatnoczarną, czerwonobrunatną lub ciemnozieloną. Wyróżnia się kilka jego odmian, z których najważniejsze to: - **Orangit** - intensywnie pomarańczowa lub żółta odmiana, ceniona przez kolekcjonerów. - **Uranothoryt** - odmiana bogata w uran, który zastępuje tor w strukturze krystalicznej. - **Auerlit** - rzadka odmiana zawierająca fosfor. ## Historia i nazwa Nazwa minerału, nadana w 1829 roku przez słynnego szwedzkiego chemika Jönsa Jacoba Berzeliusa, pochodzi od pierwiastka toru (thorium), którego thoryt jest głównym składnikiem. Minerał został odkryty rok wcześniej na norweskiej wyspie Løvøya przez pastora i mineraloga Mortena Thrane Esmarka, który przesłał próbki do analizy Berzeliusowi. ## Zastosowania Thoryt jest ważnym źródłem toru, pierwiastka o potencjalnym zastosowaniu w nowoczesnych reaktorach jądrowych (cykl paliwowy torowo-uranowy). Ze względu na swoje właściwości i dobrze wykształcone kryształy, jest również cenionym minerałem kolekcjonerskim, poszukiwanym przez zaawansowanych zbieraczy minerałów rzadkich.

Właściwości

Twardość Mohsa
4.5-5
Połysk
Vitreous
Rysa
Red-brown
Gęstość
4.1-6.7
Łupliwość
Good on {110}
Przełam
Conchoidal
Przezroczystość
Translucent
Układ krystaliczny
Tetragonal

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Najważniejszą i jednoznaczną cechą diagnostyczną thorytu jest jego silna radioaktywność, łatwa do wykrycia za pomocą licznika Geigera. Inne pomocne cechy to wysoka gęstość, charakterystyczna forma tetragonalnych kryształów (jeśli zachowana), brunatna rysa oraz występowanie w pegmatytach granitowych. ## Odróżnianie od podobnych Thoryt można pomylić z kilkoma innymi minerałami: - **Cyrkon:** Ma bardzo podobną formę kryształów i występuje w tych samych środowiskach, ale jest zazwyczaj znacznie słabiej radioaktywny (chyba że jest to odmiana bogata w U i Th) i ma wyższą twardość (7.5). - **Allanit:** Często występuje w podobnych barwach i jest radioaktywny, ale krystalizuje w układzie jednoskośnym i rzadziej tworzy tak dobrze wykształcone, samodzielne kryształy. Zazwyczaj ma formę wtopionych w skałę, wydłużonych skupień. - **Uraninit (smółka uranowa):** Jest silnie radioaktywny, ale krystalizuje w układzie regularnym (sześciany, ośmiościany) lub tworzy skupienia nerkowate i masywne. ## Formy kryształów Thoryt tworzy kryształy pryzmatyczne o przekroju kwadratowym, zakończone ścianami bipiramidy tetragonalnej. Z powodu metamiktyzacji kryształy te często mają zaokrąglone krawędzie i chropowate, matowe powierzchnie. Występuje także w formie nieregularnych ziaren i masywnych skupień.

Środowisko występowania

## Geneza Thoryt jest minerałem magmowym, krystalizującym w późnych stadiach z bogatych w pierwiastki rzadkie stopów. Najczęściej spotykany jest w granitowych i sjenitowych pegmatytach. Występuje również w żyłach hydrotermalnych o podwyższonej temperaturze oraz, jako minerał odporny na wietrzenie, w okruchowych złożach aluwialnych (piaski i żwiry rzeczne). ## Asocjacje mineralne Minerałami typowo towarzyszącymi thorytowi są cyrkon, monacyt, gadolinit, fergusonit, uraninit, alanit, a także skalenie (mikroklin, albit) i miki (biotyt, muskowit). ## Lokalizacje Najważniejsze i klasyczne stanowiska thorytu znajdują się w Norwegii, w rejonie Langesundsfjorden (szczególnie na wyspie Løvøya, gdzie został odkryty). Znaczące okazy, w tym odmiana orangit, pochodzą z wyspy Madagaskar. Inne znane lokalizacje to rejon Bancroft w Ontario (Kanada), gdzie występuje w pegmatytach uranonośnych, oraz stany Kolorado, Idaho i Montana w USA.

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najwyżej cenione okazy thorytu to te, które posiadają ostre, dobrze wykształcone, nieuszkodzone kryształy o wyraźnym połysku. Duży rozmiar kryształu znacząco podnosi jego wartość. Odmiana o intensywnej, pomarańczowej barwie, znana jako orangit, jest szczególnie poszukiwana. Atrakcyjność okazu zwiększa również jego umiejscowienie na estetycznej matrycy skalnej, w towarzystwie innych rzadkich minerałów pegmatytowych. ## Popularne stanowiska Za klasyczne i najbardziej pożądane uchodzą okazy z historycznych lokalizacji w Norwegii (rejon Langesundsfjorden). Bardzo cenione są również duże, dobrze uformowane kryształy z pegmatytów w rejonie Bancroft w Kanadzie oraz intensywnie zabarwione orangity z Madagaskaru.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Zasadniczo nie zaleca się czyszczenia thorytu na mokro, aby uniknąć ryzyka powstania i rozprzestrzeniania się radioaktywnego pyłu. Jeśli czyszczenie jest absolutnie konieczne, należy je przeprowadzać z dużą ostrożnością, używając minimalnej ilości wody, z dala od miejsc przygotowywania żywności i w dobrze wentylowanym pomieszczeniu. Po kontakcie z minerałem należy dokładnie umyć ręce. ## Czego unikać Należy bezwzględnie unikać wdychania pyłu z minerału. Nie wolno go piłować, szlifować ani kruszyć bez specjalistycznych zabezpieczeń. Thorytu nie należy przechowywać w sypialniach, biurach, ani innych miejscach, gdzie ludzie przebywają przez dłuższy czas. Należy unikać długotrwałego trzymania okazu blisko ciała. ## Przechowywanie Okazy thorytu muszą być przechowywane w sposób minimalizujący ekspozycję na promieniowanie. Zaleca się stosowanie specjalnych, grubościennych pojemników, najlepiej wyłożonych ołowiem. Pojemnik powinien być wyraźnie oznakowany jako materiał radioaktywny. Należy go trzymać z dala od innych minerałów, szczególnie tych wrażliwych na promieniowanie (np. kwarc dymny, fluoryt), ponieważ może ono trwale zmienić ich barwę lub uszkodzić strukturę.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej