Tetrahedrite-(Zn)
Wzór chemiczny: Cu<sup>1+</sup><sub>6</sub>(Cu<sup>1+</sup><sub>4</sub>Zn<sup>2+</sup><sub>2</sub>)Sb<sup>3+</sup><sub>4</sub>S<sup>2-</sup><sub>13</sub>
Tetraedryt-(Zn) to cynkowy przedstawiciel grupy tetraedrytu, minerał z gromady siarkosoli, tworzący charakterystyczne kryształy w formie czworościanów o metalicznym połysku.
Opis
## Charakterystyka Tetraedryt-(Zn) jest siarkosolą miedzi, cynku i antymonu, należącą do szerokiej grupy tetraedrytu. Jego nazwa nawiązuje do najczęstszej formy kryształów - czworościanów (łac. *tetraedrum*). Zazwyczaj występuje w postaci dobrze wykształconych, pojedynczych kryształów lub ich zrostów. Spotykany jest również w formie skupień ziarnistych i mas zbitych. Ma barwę od stalowoszarej do żelazowoczarnej i jest minerałem nieprzezroczystym. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się metalicznym połyskiem, który na zwietrzałych powierzchniach może być osłabiony lub matowy. Jego twardość w skali Mohsa wynosi 3.5-4, co oznacza, że jest stosunkowo miękki i podatny na zarysowania. Gęstość waha się w przedziale 4.97-5.05 g/cm³, jest więc odczuwalnie ciężki w stosunku do swojej objętości. Nie wykazuje łupliwości, a jego przełam jest muszlowy lub nierówny. ## Barwy i odmiany Barwa tetraedrytu-(Zn) jest jednolita, od stalowoszarej po czarną. Jako minerał zdefiniowany przez dominację cynku, stanowi jedno z ogniw w szeregu izomorficznym grupy tetraedrytu. Inne człony tej grupy to między innymi tetraedryt-(Fe) z dominującym żelazem, tetraedryt-(Hg) z rtęcią czy freibergit, będący odmianą bogatą w srebro. Identyfikacja konkretnego członka grupy na podstawie cech wizualnych jest niemożliwa i wymaga analizy chemicznej. ## Historia i nazwa Nazwa "tetraedryt" została nadana w 1845 roku przez Wilhelma Haidingera i pochodzi od greckiego słowa *tetraedron* (czworościan), w nawiązaniu do typowej formy jego kryształów. Przyrostek "-(Zn)" został formalnie dodany w 2019 roku przez Międzynarodową Asocjację Mineralogiczną (IMA) w celu precyzyjnego rozróżnienia członków grupy tetraedrytu na podstawie dominującego pierwiastka. ## Zastosowania Tetraedryt-(Zn), podobnie jak inne minerały z jego grupy, może być podrzędnym źródłem miedzi i antymonu. Jeśli zawiera domieszkę srebra, bywa również eksploatowany jako jego ruda. Dla kolekcjonerów stanowi przede wszystkim interesujący i klasyczny minerał ze względu na atrakcyjne, dobrze wykształcone kryształy.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Najważniejszą cechą diagnostyczną tetraedrytu-(Zn) jest forma jego kryształów - ostro zakończone czworościany. Inne istotne cechy to stalowoszara lub czarna barwa, silny metaliczny połysk, brak łupliwości oraz stosunkowo niska twardość. Rysa minerału jest czarna. ## Odróżnianie od podobnych Tetraedryt-(Zn) można pomylić z innymi członkami jego grupy, np. z tennantytem (arsenowym odpowiednikiem), od którego odróżnienie wymaga analizy chemicznej. Można go również mylić ze sfalerytem, który jednak ma doskonałą łupliwość i jaśniejszą rysę. Galena, choć również ma metaliczny połysk, krystalizuje w formie sześcianów i ma doskonałą, trójkierunkową łupliwość. Bournonit tworzy inne w formie, często kołowe, zbliźniaczone kryształy. ## Formy kryształów Dominującą i klasyczną formą są czworościany (tetraedry), często z dodatkowymi, modyfikującymi ścianami. Kryształy bywają narosłe na podłożu lub wrosłe w skałę. Minerał ten tworzy także skupienia ziarniste oraz masywne, bezpostaciowe agregaty.
Środowisko geologiczne
## Geneza Tetraedryt-(Zn) jest minerałem pochodzenia hydrotermalnego. Powstaje w żyłach kruszcowych formujących się w warunkach niskich i średnich temperatur. Jest typowym składnikiem wielu polimetalicznych złóż na świecie. ## Asocjacje mineralne Często współwystępuje z innymi siarczkami i siarkosolami. Do jego najczęstszych minerałów towarzyszących należą chalkopiryt, piryt, sfaleryt, galena, bournonit, a także minerały płonne takie jak kwarc, kalcyt, dolomit, syderyt i baryt. ## Lokalizacje Znaczące złoża i stanowiska z dobrze wykształconymi kryształami tetraedrytu-(Zn) znajdują się w wielu miejscach na świecie. Do klasycznych lokalizacji należą: kopalnia Casapalca w Peru; Cavnic i Baia Sprie w Rumunii; Příbram w Czechach. Występuje także w licznych kopalniach w Stanach Zjednoczonych (stany Kolorado, Idaho, Utah) oraz w kopalni Herodsfoot w Kornwalii (Anglia).
Rzadkość
Niezbyt pospolity
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Najwyżej cenione przez kolekcjonerów są okazy z ostrymi, dobrze wykształconymi i nieuszkodzonymi kryształami o lustrzanym, metalicznym połysku. Duże rozmiary kryształów (powyżej kilku centymetrów) znacząco podnoszą wartość. Atrakcyjność okazu zwiększa również jego umiejscowienie na kontrastującym podłożu, na przykład na białym kwarcu lub kalcycie, a także asocjacje z innymi rzadkimi lub estetycznymi minerałami. ## Popularne stanowiska Za najlepsze dla tego minerału uchodzą okazy pochodzące z rumuńskich kopalń w regionie Maramuresz, zwłaszcza z Cavnic, skąd pochodzą duże, klasyczne tetraedry. Wysoko cenione są również peruwiańskie okazy z Casapalca, często w asocjacji z innymi siarkosolami.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazy tetraedrytu-(Zn) należy czyścić bardzo ostrożnie. Najlepiej używać miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. W przypadku większych zabrudzeń można użyć wody destylowanej i delikatnej szczoteczki. Należy unikać myjek ultradźwiękowych, które mogą powodować pęknięcia. ## Czego unikać Jako siarczek, tetraedryt-(Zn) jest wrażliwy na działanie kwasów i niektórych chemikaliów, które mogą powodować jego trawienie lub zmianę barwy. Długotrwała ekspozycja na wilgotne powietrze może prowadzić do powstawania matowego nalotu i utraty połysku. Należy unikać gwałtownych zmian temperatury. ## Przechowywanie Kolekcjonerskie okazy tetraedrytu-(Zn) najlepiej przechowywać w suchym i stabilnym środowisku, na przykład w zamykanych pudełkach lub gablotach mineralogicznych. Chroni to je przed kurzem, wilgocią i uszkodzeniami mechanicznymi.