Tenorite
Wzór chemiczny: Cu²⁺O
Tenoryt to tlenek miedzi(II) występujący w strefach utleniania złóż miedzi, tworzący czarne, metalicznie połyskujące naloty, skupienia i rzadkie kryształy.
Właściwości
- Twardość Mohsa
- 3.5
- Połysk
- Metallic
- Rysa
- Black
- Gęstość
- 6.45
- Łupliwość
- In zones [011] and <mi>[01_1]</mi>
- Przełam
- Irregular/Uneven,Conchoidal
- Przezroczystość
- Opaque
- Układ krystaliczny
- Monoclinic
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Tenoryt najłatwiej rozpoznać po jego czarnej barwie, czarnej rysie i metalicznym połysku. Jego wysoka gęstość jest również cechą charakterystyczną. Często występuje w formie ziemistych nalotów lub cienkich skorup na innych minerałach miedzi, takich jak malachit, azuryt czy kupryt. ## Odróżnianie od podobnych Tenoryt bywa mylony z innymi czarnymi, tlenkowymi minerałami rudnymi. Od hematytu odróżnia go czarna rysa (hematyt ma wiśniowoczerwoną). Od goethytu i innych wodorotlenków żelaza różni się wyższą gęstością i często bezpośrednim współwystępowaniem z minerałami miedzi. W formie ziemistej może przypominać tlenki manganu (psylomelan, piroluzyt), jednak testy chemiczne na obecność miedzi pozwalają na jego jednoznaczne odróżnienie. ## Formy kryształów Kryształy tenorytu są rzadkie i zazwyczaj niewielkie. Przyjmują formę cienkich tabliczek, listewek lub igieł. Często tworzą wachlarzowate, promieniste lub gwiaździste agregaty. Najczęściej jednak spotyka się go w postaci skupień zbitych, masach ziemistych, proszkowych nalotach lub jako dendryty.
Środowisko występowania
## Geneza Tenoryt jest typowym minerałem wtórnym, powstającym w strefach utleniania (wietrzenia) złóż siarczkowych miedzi. Tworzy się w warunkach tlenowych w wyniku wietrzenia chalkopirytu, bornitu, chalkozynu i innych pierwotnych minerałów miedzi. Rzadziej powstaje jako produkt ekshalacji wulkanicznych (sublimat), krystalizując z gorących gazów wulkanicznych, jak w przypadku lokalizacji typowej na Wezuwiuszu. ## Asocjacje mineralne Jako minerał wtórny, tenoryt często współwystępuje z innymi minerałami z tej samej strefy. Najczęściej towarzyszą mu malachit, azuryt, kupryt, chryzokola, a także rodzima miedź. W paragenezie wulkanicznej może występować z chlorkami miedzi i siarczanami. ## Lokalizacje Znaczące złoża i okazy kolekcjonerskie tenorytu pochodzą z wielu miejsc na świecie. Do najważniejszych należą Tsumeb w Namibii, kopalnie w regionie Shaba (Katanga) w Demokratycznej Republice Konga, złoża w Arizonie (USA), a także Cornwall w Wielkiej Brytanii. W Polsce jego występowanie stwierdzono w niewielkich ilościach w Górach Świętokrzyskich (Miedzianka) oraz na Dolnym Śląsku (m.in. w kopalniach rud miedzi LGOM).
Rzadkość
Niezbyt pospolity
Dla kolekcjonerów
## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, ostrymi i błyszczącymi kryształami tenorytu, co jest dużą rzadkością. Atrakcyjne są również promieniste i gwiaździste agregaty krystaliczne na kontrastującym podłożu. Duże znaczenie ma asocjacja z innymi barwnymi minerałami wtórnymi, takimi jak niebieski azuryt czy zielony malachit, tworząca estetyczne kompozycje. Zbite, bogate rudy mają głównie znaczenie historyczne lub złożowe. ## Popularne stanowiska Za klasyczne i dostarczające najlepszych krystalicznych okazów uważa się lokalizacje takie jak kopalnia Tsumeb w Namibii, złoża w Arizonie (np. Bisbee, Morenci) oraz historyczne stanowiska w Kornwalii. Okazy z Wezuwiusza, choć często mikroskopijne, są cenione ze względu na bycie materiałem z lokalizacji typowej.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazy tenorytu należy czyścić bardzo ostrożnie. Zbite lub krystaliczne formy można przemywać wodą destylowaną, używając miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. Należy unikać myjek ultradźwiękowych, które mogą uszkodzić delikatne kryształy i agregaty. Ziemiste i proszkowe naloty są ekstremalnie kruche i najlepiej pozostawić je bez czyszczenia lub jedynie delikatnie przedmuchać sprężonym powietrzem z bezpiecznej odległości. ## Czego unikać Tenoryt jest tlenkiem, który może reagować z kwasami - należy bezwzględnie unikać kontaktu z nimi. Nie powinien być również poddawany działaniu silnych środków chemicznych ani długotrwałej ekspozycji na wilgoć. Jako minerał strefy utleniania jest stosunkowo stabilny w warunkach pokojowych. ## Przechowywanie Okazy, zwłaszcza te z dobrze wykształconymi kryształami lub w formie kruchych nalotów, powinny być przechowywane w zamykanych pudełkach lub gablotach, aby chronić je przed kurzem i uszkodzeniami mechanicznymi. Należy unikać umieszczania cięższych minerałów na okazach tenorytu.