Tengerite-(Y)

Wzór chemiczny: Y<sub>2</sub>(CO<sub>3</sub>)<sub>3</sub>·2-3H<sub>2</sub>O

Wodny węglan itru, występujący najczęściej w formie białych, kredowych lub proszkowych nalotów na innych minerałach.

## Charakterystyka Tengeryt-(Y) jest wtórnym minerałem z grupy węglanów, zawierającym itr i wodę. Tworzy charakterystyczne, białe lub szarobiałe naloty i skorupy, które z wyglądu przypominają kredę lub wyschniętą farbę. Występuje w formie skupień ziemistych, proszkowych, a także promienistych lub sferulitycznych agregatów o budowie włóknistej. Ze względu na swój wygląd i niewielkie rozmiary skupień, jest łatwy do przeoczenia. Dobrze wykształcone kryształy są skrajnie rzadkie i mają mikroskopijne rozmiary. ## Właściwości fizyczne Jest to minerał bardzo miękki, o twardości w zakresie 2-3 w skali Mohsa, co oznacza, że można go zarysować paznokciem. Jego połysk jest najczęściej matowy lub ziemisty, chociaż skupienia włókniste mogą wykazywać połysk jedwabisty. Jest przeświecający w cienkich odłamkach, a w masie nieprzezroczysty. Gęstość obliczona wynosi około 3,12 g/cm³. ## Barwy i odmiany Minerał ten jest zazwyczaj czysto biały. Może przybierać odcienie szarawe lub żółtawe, co jest efektem obecności domieszek lub inkluzji innych minerałów. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych ani handlowych. ## Historia i nazwa Nazwa tengerytu-(Y) pochodzi od nazwiska szwedzkiego chemika Larsa Gustafa von Tengera. Minerał został opisany po raz pierwszy w 1838 roku przez Carla Gustafa Mosandera. Lokalizacją typową jest kamieniołom w Ytterby w Szwecji, miejsce odkrycia wielu pierwiastków ziem rzadkich, w tym itru. ## Zastosowania Tengeryt-(Y) nie ma żadnego zastosowania przemysłowego. Stanowi wyłącznie obiekt zainteresowania kolekcjonerów rzadkich minerałów oraz naukowców badających procesy wietrzenia skał bogatych w pierwiastki ziem rzadkich.

Właściwości

Twardość Mohsa
2-3
Połysk
Matowy, ziemisty, jedwabisty
Rysa
Biała
Gęstość
3.12
Łupliwość
Doskonała wg {100}, dobra wg {010}
Przełam
Nierówny
Przezroczystość
Przeświecający do nieprzezroczystego
Układ krystaliczny
Rombowy

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Cechą charakterystyczną tengerytu-(Y) jest jego występowanie w formie białych, kredopodobnych nalotów na minerałach pierwiastków ziem rzadkich (jak gadolinit) w pegmatytach. Jego niska twardość oraz gwałtowna reakcja z kwasem solnym (z wydzieleniem CO₂) są kluczowymi wskazówkami diagnostycznymi. W świetle ultrafioletowym może wykazywać słabą, białawą lub kremową fluorescencję. ## Odróżnianie od podobnych Można go pomylić z innymi wtórnymi węglanami REE, takimi jak kimuraite-(Y) czy lokkaite-(Y). Pewne odróżnienie od nich jest możliwe niemal wyłącznie za pomocą zaawansowanych metod analitycznych (np. XRD, EDS). Od zwykłego kalcytu czy aragonitu odróżnia go kontekst geologiczny - występowanie w paragenezie z minerałami REE. ## Formy kryształów Najczęściej spotykany w postaci ziemistych, proszkowych i kredowych nalotów oraz skorup. Rzadziej tworzy promieniste agregaty drobnych włókienek lub niewielkie sferulity. Makroskopowe, dobrze wykształcone kryształy praktycznie nie występują.

Środowisko występowania

## Geneza Tengeryt-(Y) jest minerałem wtórnym. Powstaje w strefie wietrzenia pegmatytów granitowych w wyniku przeobrażenia pierwotnych minerałów bogatych w itr i inne pierwiastki ziem rzadkich, takich jak gadolinit-(Y), euksenit-(Y) czy fergusonit-(Y). Jest produktem ich rozkładu pod wpływem wód zawierających dwutlenek węgla. ## Asocjacje mineralne Najczęściej współwystępuje z minerałami, z których powstaje, czyli z gadolinitem-(Y), fergusonitem-(Y), euksenitem-(Y) i allanitem. Towarzyszą mu również główne minerały skałotwórcze pegmatytów, takie jak kwarc, mikroklin, albit i biotyt. Może występować razem z innymi wtórnymi minerałami REE. ## Lokalizacje Do najważniejszych światowych lokalizacji należą klasyczne stanowiska w Skandynawii: Ytterby w Szwecji (lokalizacja typowa) oraz rejon Iveland w Norwegii. Znany jest również z pegmatytów w Baveno we Włoszech, z rejonu Pikes Peak w Kolorado (USA), z góry Suishoyama w Japonii oraz z Mont Saint-Hilaire w Kanadzie.

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Wartość kolekcjonerska tengerytu-(Y) jest nierozerwalnie związana z okazem, na którym występuje. Najbardziej cenione są bogate, czysto białe naloty pokrywające dobrze wykształcone kryształy rzadkich minerałów pierwotnych, np. czarne, lśniące kryształy gadolinitu-(Y). Sam nalot, bez interesującego podłoża, ma znacznie mniejszą wartość. Liczy się również pochodzenie z klasycznej, znanej lokalizacji. ## Popularne stanowiska Okazy pochodzące z historycznych lokalizacji, takich jak Ytterby w Szwecji czy Iveland w Norwegii, są szczególnie poszukiwane przez zaawansowanych kolekcjonerów minerałów rzadkich. Atrakcyjne wizualnie połączenia tengerytu z innymi minerałami pochodzą także z pegmatytów w Kolorado, USA.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Tengeryt-(Y) jest niezwykle delikatny, miękki i często kruchy. Zdecydowanie odradza się czyszczenie mechaniczne za pomocą szczoteczek, które mogą bezpowrotnie usunąć nalot z okazu. Najbezpieczniejszą metodą jest delikatne przedmuchanie sprężonym powietrzem z bezpiecznej odległości w celu usunięcia kurzu. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z wodą, a zwłaszcza z kwasami, z którymi gwałtownie reaguje (burzy). Jako minerał uwodniony, może być wrażliwy na wysoką temperaturę, która może prowadzić do jego dehydratacji i zniszczenia. Należy chronić go przed wszelkimi chemikaliami i ultradźwiękami. ## Przechowywanie Okazy z tengerytem-(Y) wymagają szczególnej ochrony przed uszkodzeniami mechanicznymi. Najlepiej przechowywać je w zamykanych pudełkach typu „micromount”, które chronią delikatne naloty przed otarciami i kontaktem z innymi minerałami. Należy unikać miejsc o dużej wilgotności lub narażonych na bezpośrednie działanie promieni słonecznych.

Powiązane minerały

Źródła

Czytaj więcej