Tarbuttite
Wzór chemiczny: Zn²⁺₂(PO₄)(OH)
Tarbutyt to rzadki, uwodniony fosforan cynku, tworzący charakterystyczne, lśniące kryształy o zróżnicowanych barwach, ceniony przez kolekcjonerów.
Właściwości
- Twardość Mohsa
- 3.5
- Połysk
- Vitreous
- Rysa
- White
- Gęstość
- 4.12
- Łupliwość
- On {010}, perfect.
- Przełam
- Irregular/Uneven
- Przezroczystość
- Transparent,Translucent
- Układ krystaliczny
- Triclinic
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Cechami charakterystycznymi tarbutytu są jego wysoki połysk szklisty, stosunkowo duża gęstość, doskonała łupliwość oraz specyficzne formy kryształów. Często występuje w asocjacji z innymi wtórnymi minerałami cynku, takimi jak hopeit, hemimorfit czy smithsonit. Reaguje z kwasami. ## Odróżnianie od podobnych Tarbutyt bywa mylony z adamitem, który ma podobny połysk i często zielonkawą barwę. Adamit jest jednak twardszy i krystalizuje w układzie rombowym, tworząc inne formy kryształów. Można go także pomylić z hopeitem, z którym często współwystępuje, ale hopeit ma niższą gęstość i krystalizuje w układzie rombowym. ## Formy kryształów Kryształy tarbutytu są zazwyczaj krótkosłupowe, często spłaszczone, o pseudo-romboedrycznym zarysie. Powszechnie tworzą promieniste lub wachlarzowate agregaty, a także skupienia ziarniste i masywne.
Środowisko występowania
## Geneza Tarbutyt jest wtórnym minerałem fosforanowym, powstającym w strefach utleniania (wietrzenia) złóż cynku, szczególnie tych osadzonych w skałach węglanowych (dolomitach i wapieniach). Tworzy się w wyniku reakcji roztworów bogatych w fosforany (pochodzących np. z rozkładu materii organicznej lub apatytu) z rudami cynku. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi wtórnymi minerałami cynku, takimi jak hopeit, parahopeit, hemimorfit, smithsonit i hydro cynkit. W lokalizacji typowej (Kabwe) towarzyszą mu także cerusyt, piromorfit i wanadynit. ## Lokalizacje Najważniejszym i historycznym miejscem występowania tarbutytu jest kopalnia Kabwe (dawniej Broken Hill) w Zambii, skąd pochodzą najlepsze na świecie okazy. Znany jest również z kilku innych lokalizacji, m.in. z kopalni Skorpion w Namibii oraz z Reaphook Hill w Australii Południowej.
Rzadkość
Rzadki
Dla kolekcjonerów
## Kryteria jakości Najbardziej cenione okazy tarbutytu to te z dobrze wykształconymi, ostrymi i lśniącymi kryształami, które są przezroczyste i mają atrakcyjną barwę - szczególnie poszukiwane są okazy zielone, żółte i bezbarwne. Wysoko oceniane są również bogate grupy krystaliczne i estetyczne kompozycje na kontrastującej matrycy skalnej, najczęściej z limonitu lub goethytu. Rozmiar kryształów jest kluczowy, a większe, nieuszkodzone egzemplarze osiągają wysokie ceny. ## Popularne stanowiska Zdecydowanie najbardziej pożądane przez kolekcjonerów okazy pochodzą z lokalizacji typowej - kopalni Kabwe w Zambii. Uważane są one za światowy standard dla tego minerału. Okazy z innych miejsc, jak Namibia czy Australia, są również interesujące, ale rzadko dorównują jakością tym zambijskim.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazy tarbutytu należy czyścić bardzo ostrożnie, używając miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. W razie potrzeby można użyć wody destylowanej, ale należy unikać długotrwałego moczenia. Ze względu na jego reaktywność z kwasami, nie wolno stosować żadnych chemicznych środków czyszczących. ## Czego unikać Tarbutyt jest wrażliwy na kwasy, które mogą go uszkodzić lub zniszczyć. Należy unikać nagłych zmian temperatury oraz ekspozycji na silne światło słoneczne, które może powodować blaknięcie niektórych kolorowych okazów. Jest to minerał kruchy, podatny na uszkodzenia mechaniczne. ## Przechowywanie Zaleca się przechowywanie okazów w osobnych, wyściełanych pudełkach lub gablotach, aby uniknąć zarysowań przez twardsze minerały. Należy chronić je przed kurzem i wilgocią.