Tanteuxenite-(Y)

Wzór chemiczny: Y(Ta<sup>5+</sup>Ti<sup>4+</sup>)O<sub>6</sub>

Tanteuksenit-(Y) to rzadki, czarny minerał tlenkowy zawierający tantal, tytan i itr, spotykany w pegmatytach granitowych.

## Charakterystyka Tanteuksenit-(Y) jest złożonym tlenkiem o dużej gęstości, należącym do grupy euksenitu. Zazwyczaj występuje w postaci nieforemnych ziaren lub słabo wykształconych, grubych, tabliczkowych kryształów, często wrosłych w skałę macierzystą. Jego powierzchnia bywa matowa lub pokryta produktami wietrzenia, jednak na świeżym przełamie ujawnia szklisty lub żywiczny połysk. Jest minerałem nieprzezroczystym. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się znaczną twardością, wynoszącą 5.5-6.5 w skali Mohsa, oraz wysoką gęstością, sięgającą 5.8 g/cm³. Jest kruchy, a jego przełam jest muszlowy lub nierówny. Ze względu na zawartość pierwiastków promieniotwórczych, takich jak uran i tor, bywa metamiktyczny - jego struktura krystaliczna może być częściowo lub całkowicie zniszczona przez promieniowanie. ## Barwy i odmiany Typowa barwa tanteuksenitu-(Y) jest czarna, czasami z odcieniem brązowawym lub czerwonawym. Na powierzchniach zwietrzałych może przybierać barwę żółtawobrązową lub czerwonobrązową. Nie wyróżnia się odrębnych odmian barwnych ani handlowych. ## Historia i nazwa Nazwa "tanteuksenit-(Y)" nawiązuje do jego składu chemicznego - dominacji tantalu (Ta) nad niobem (Nb) w strukturze, podobieństwa do euksenitu oraz dominacji itru (Y) jako głównego pierwiastka ziem rzadkich. Przyrostek -(Y) został dodany zgodnie z zasadami nazewnictwa minerałów z dominującym pierwiastkiem ziem rzadkich (tzw. modyfikator Lewinsona). ## Zastosowania Ze względu na swoją rzadkość, tanteuksenit-(Y) nie ma zastosowań przemysłowych. Stanowi natomiast obiekt zainteresowania kolekcjonerów specjalizujących się w minerałach ziem rzadkich, minerałach pegmatytowych oraz minerałach promieniotwórczych.

Właściwości

Twardość Mohsa
5.5-6.5
Połysk
Szklisty do żywicznego
Rysa
Czerwonobrązowa, żółtobrązowa lub czarna
Gęstość
5.18-5.80
Łupliwość
Brak
Przełam
Muszlowy do podmuszlowego
Przezroczystość
Nieprzezroczysty
Układ krystaliczny
Rombowy

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczowe cechy diagnostyczne to czarna barwa, wysoka gęstość (okaz jest zaskakująco ciężki jak na swój rozmiar), muszlowy przełam oraz występowanie w pegmatytach granitowych. Najważniejszą cechą jest jego promieniotwórczość, którą można łatwo wykryć za pomocą licznika Geigera. ## Odróżnianie od podobnych Można go pomylić z innymi czarnymi, ciężkimi minerałami z pegmatytów, takimi jak euksenit-(Y), samarskit-(Y), kolumbit czy fergusonit-(Y). Euksenit-(Y) ma bardzo podobne właściwości, a rozróżnienie wymaga zaawansowanych analiz chemicznych (EDS, WDS) w celu określenia stosunku tantalu do niobu. Od kolumbitu różni się zazwyczaj słabiej wykształconymi kryształami i brakiem wyraźnej łupliwości. ## Formy kryształów Tanteuksenit-(Y) rzadko tworzy dobrze wykształcone kryształy. Najczęściej spotyka się go w formie agregatów ziarnistych, nieregularnych mas lub słabo rozwiniętych, grubych kryształów tabliczkowych o pokroju rombowym.

Środowisko występowania

## Geneza Jest to minerał typowy dla granitowych pegmatytów, zwłaszcza tych wzbogaconych w pierwiastki ziem rzadkich (REE), tantal, niob i tytan. Powstaje w późnych stadiach krystalizacji magmy pegmatytowej, w warunkach wysokiej koncentracji pierwiastków niekompatybilnych. ## Asocjacje mineralne Często współwystępuje z innymi minerałami pegmatytowymi, takimi jak albit, mikroklin, kwarc, muskowit, biotyt, a także z innymi minerałami ziem rzadkich i metali rzadkich, np. euksenitem-(Y), samarskitem-(Y), fergusonitem-(Y), monacytem-(Ce), ksenotymem-(Y), cyrkonem i berylem. ## Lokalizacje Do najważniejszych stanowisk na świecie należą pegmatyty w regionie Iveland-Evje w Norwegii; Ytterby w Szwecji; Ural w Rosji; a także liczne lokalizacje w Stanach Zjednoczonych (np. w Kolorado i Teksasie) oraz w Kanadzie (Ontario, Quebec).

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, choćby częściowo, kryształami, co jest dla tego minerału rzadkością. Ważna jest również wielkość kryształów oraz ich połysk na świeżych powierzchniach. Okazy wrośnięte w kontrastującą skałę macierzystą (np. w białym alicie lub kwarcu) są bardziej atrakcyjne wizualnie. Potwierdzona analitycznie tożsamość minerału znacząco podnosi jego wartość. ## Popularne stanowiska Klasyczne i najbardziej pożądane okazy pochodzą z historycznych lokalizacji w Norwegii (Iveland, Evje) i Szwecji (Ytterby), które są miejscami typowymi dla wielu minerałów ziem rzadkich.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy należy czyścić wyłącznie na sucho, używając miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. Należy unikać wody i jakichkolwiek środków chemicznych, które mogłyby wejść w reakcję z powierzchnią minerału lub przyspieszyć procesy wietrzenia. ## Czego unikać Minerał jest wrażliwy na działanie kwasów. Jako minerał potencjalnie metamiktyczny i zawierający pierwiastki promieniotwórcze, nie powinien być poddawany obróbce termicznej (ogrzewaniu), która może prowadzić do rekrystalizacji i zmian objętości. Należy unikać myjek ultradźwiękowych. Ze względu na promieniotwórczość, należy ograniczać bezpośredni, długotrwały kontakt i przechowywać go z dala od miejsc stałego przebywania. ## Przechowywanie Okazy tanteuksenitu-(Y) powinny być przechowywane w osobnych, wyłożonych pudełkach, aby uniknąć porysowania przez inne minerały. Należy je trzymać w stabilnych warunkach, z dala od wilgoci. Ze względu na emisję promieniowania, zaleca się przechowywanie w wentylowanych gablotach lub specjalnych pojemnikach, z dala od materiałów wrażliwych na promieniowanie (np. klisz fotograficznych) i innych minerałów, które mogłyby ulec uszkodzeniu.

Powiązane minerały

Źródła

Czytaj więcej