Stilpnomelane
Wzór chemiczny: (K,Ca,Na)(Fe²⁺,Mg,Al,Fe³⁺)₈(Si,Al)₁₂(O,OH)₃₆·nH₂O
Stilpnomelan to minerał z grupy fillokrzemianów, tworzący charakterystyczne, blaszkowate lub promieniste agregaty o brązowym, złotawym lub czarnym zabarwieniu i szklistym lub brązowawym połysku.
Właściwości
- Twardość Mohsa
- 3-4
- Barwa
- Red, brown, black, dark green, dark reddish brown, golden brown
- Połysk
- Vitreous, Pearly, Brownish
- Rysa
- White, grey
- Gęstość
- 2.59
- Łupliwość
- Perfect on {001} imperfect {010}
- Przełam
- Micaceous
- Przezroczystość
- Translucent
- Układ krystaliczny
- Triclinic
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną stilpnomelanu jest jego pokrój - najczęściej w formie promienistych agregatów przypominających "słoneczka" lub rozety, zbudowanych z drobnych blaszek. Charakterystyczny jest również jego brązowawy, złocisty lub czarny kolor oraz połysk. Blaszki są giętkie, ale w odróżnieniu od mik, nie są sprężyste (po zgięciu nie wracają do pierwotnego kształtu). ## Odróżnianie od podobnych Stilpnomelan bywa mylony z biotytem lub innymi ciemnymi mikami. Biotyt ma jednak doskonałą łupliwość i jego blaszki są elastyczne. Astrofyllit, który również tworzy promieniste agregaty, ma zwykle bardziej złocisty lub brązowo-miedziany kolor i wyższy połysk. Goethyt może tworzyć podobne skupienia promieniste, ale ma znacznie wyższą gęstość i czerwonobrunatną rysę. ## Formy kryształów Stilpnomelan krystalizuje w postaci bardzo małych, tabliczkowych lub listewkowych kryształów, które niemal zawsze występują w skupieniach. Najbardziej typowe są agregaty promieniste, rozetowe, gwiaździste, a także splątane, włókniste i łuskowe. Rzadziej tworzy naloty i powłoki na innych minerałach.
Środowisko występowania
## Geneza Stilpnomelan jest minerałem charakterystycznym dla skał metamorficznych niskiego stopnia, głównie facji zieleńcowej. Powstaje w łupkach krystalicznych, fyllitach i zieleńcach. Jest również typowym składnikiem niektórych złóż żelaza, zwłaszcza wstęgowych formacji żelazistych (BIF). Może także występować w żyłach hydrotermalnych oraz jako produkt przeobrażeń w skałach magmowych. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z chlorytem, epidotem, aktynolitem, kwarcem, kalcytem, albitem, hematytem, magnetytem, syderytem i minnesotait em. W złożach żelaza towarzyszy mu często riebeckit (zwłaszcza jego odmiana krokidolit). ## Lokalizacje Znaczące złoża i wystąpienia stilpnomelanu znane są z wielu miejsc na świecie. W Europie występuje w Alpach (Szwajcaria, Austria, Włochy), w Czechach (okolice Příbramu) i Szwecji. W Stanach Zjednoczonych spotykany jest w rejonie Jeziora Górnego (Michigan, Minnesota), gdzie jest składnikiem formacji żelazistych. Piękne okazy pochodzą również z Australii Zachodniej (formacje Hamersley) oraz z Nowej Zelandii (Otago).
Rzadkość
Niezbyt pospolity
Dla kolekcjonerów
## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, dużymi agregatami promienistymi, tworzącymi efektowne "słoneczka" lub "gwiazdy" na kontrastującym tle skały macierzystej (np. na białym kwarcu). Ważny jest intensywny, złocistobrązowy kolor i silny połysk. Okazy z wyraźnie widocznymi, pojedynczymi blaszkami w obrębie agregatu są bardziej pożądane niż skupienia zbite czy ziemiste. ## Popularne stanowiska Za klasyczne i dostarczające najlepszych okazów kolekcjonerskich uważa się lokalizacje w Alpach, zwłaszcza w Szwajcarii i Austrii. Bardzo estetyczne, czarne, promieniste agregaty pochodzą z kopalń w rejonie Příbram w Czechach. Okazy z formacji żelazistych w Australii i USA są ważne z punktu widzenia mineralogii systematycznej, ale często mają mniejszą wartość estetyczną.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazy stilpnomelanu należy czyścić bardzo ostrożnie. Najlepiej używać miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. W razie potrzeby można użyć sprężonego powietrza (z bezpiecznej odległości). Mycie w wodzie, zwłaszcza z detergentami, jest odradzane, ponieważ woda może wnikać między blaszki i osłabiać agregaty. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z chemikaliami, w tym kwasami i silnymi zasadami. Minerał jest stosunkowo miękki i kruchy, dlatego trzeba chronić go przed uderzeniami i zarysowaniem. Długotrwała ekspozycja na wilgoć może prowadzić do utleniania żelaza i zmiany barwy. ## Przechowywanie Kolekcjonerskie okazy stilpnomelanu najlepiej przechowywać w zamkniętych pudełkach lub gablotach, aby chronić je przed kurzem i uszkodzeniami mechanicznymi. Ze względu na jego kruchość, nie powinien być przechowywany w bezpośrednim kontakcie z twardszymi minerałami.