Steenstrupine-(Ce)

Wzór chemiczny: Na<sub>14</sub>Ce<sup>3+</sup><sub>6</sub>Mn<sup>2+</sup>Mn<sup>3+</sup>Fe<sup>3+</sup><sub>2</sub>Zr<sup>4+</sup>(PO<sub>4</sub>)<sub>7</sub>Si<sub>12</sub>O<sub>36</sub>(OH)<sub>2</sub>·3H<sub>2</sub>O

Rzadki, złożony krzemian i fosforan metali ziem rzadkich, znany z tworzenia dobrze wykształconych, metamiktycznych kryształów o ciemnej barwie i żywicznym połysku.

## Charakterystyka Steenstrupina-(Ce) jest złożonym minerałem z grupy krzemianów i fosforanów, zawierającym w swojej strukturze cer i inne pierwiastki ziem rzadkich. Tworzy dobrze wykształcone, choć często zaokrąglone kryształy, które zazwyczaj są metamiktyczne - ich wewnętrzna struktura krystaliczna została zniszczona przez promieniowanie pochodzące z rozpadu pierwiastków promieniotwórczych (głównie toru i uranu), które zastępują inne jony w sieci krystalicznej. Z tego powodu, mimo pierwotnie regularnej formy, większość okazów jest amorficzna. Kryształy mają zwykle ciemnobrązową do czarnej barwy i charakterystyczny, tłusty lub żywiczny połysk. ## Właściwości fizyczne Minerał ten cechuje się twardością w zakresie 5-6 w skali Mohsa, jednak może być ona niższa w przypadku okazów silnie zmienionych. Połysk jest najczęściej żywiczny do tłustego, a na powierzchniach przełamu bywa szklisty. Jest minerałem stosunkowo ciężkim, z gęstością wynoszącą od 2.94 do 3.46 g/cm³. Ze względu na swoją metamiktyczną naturę, jest kruchy i wykazuje nierówny lub muszlowy przełam. Nie posiada łupliwości. Jest słabo radioaktywny. ## Barwy i odmiany Steenstrupina-(Ce) występuje zazwyczaj w odcieniach brązu, od czerwonawobrązowego przez ciemnobrązowy aż do niemal czarnego. Cieńsze odłamki mogą przeświecać na brązowo lub zielonkawo. Nie wyróżnia się nazwanych odmian tego minerału. ## Historia i nazwa Nazwa minerału została nadana w 1882 roku przez Johana Lorenza na cześć Knuda Johannesa Vogeliusa Steenstrupa (1842-1913), duńskiego geologa i badacza Grenlandii, który odkrył ten minerał. Przyrostek "-(Ce)" w nazwie wskazuje na cer jako dominujący pierwiastek ziem rzadkich w jego składzie chemicznym, zgodnie z zasadami nazewnictwa minerałów z tej grupy. ## Zastosowania Steenstrupina-(Ce) nie ma żadnego zastosowania przemysłowego. Jest natomiast ceniona przez kolekcjonerów specjalizujących się w minerałach rzadkich, minerałach pierwiastków ziem rzadkich oraz minerałach z pegmatytów alkalicznych.

Właściwości

Twardość Mohsa
5 - 6
Połysk
Szklisty, tłusty, żywiczny
Rysa
Żółtawobrązowa
Gęstość
2.94 - 3.46
Łupliwość
Brak
Przełam
Muszlowy do nierównego
Przezroczystość
Prześwitujący do nieprzezroczystego, przezroczysty w cienkich fragmentach
Układ krystaliczny
Trigonalny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Steenstrupina-(Ce) jest rozpoznawana na podstawie swojego charakterystycznego, żywicznego połysku, ciemnej barwy, stosunkowo dużej gęstości i występowania w specyficznym środowisku geologicznym - alkalicznych pegmatytach i nefelinowych syenitach. Dobrze wykształcone, choć często zaokrąglone kryształy o regularnym zarysie są również cechą diagnostyczną. Słaba radioaktywność, wykrywalna za pomocą licznika Geigera, jest ważną wskazówką. ## Odróżnianie od podobnych Steenstrupina-(Ce) może być mylona z innymi ciemnymi, metamiktycznymi minerałami występującymi w podobnych środowiskach, takimi jak eudialit, allanit-(Ce) czy cyrkon. Od eudialitu odróżnia ją zazwyczaj ciemniejsza barwa i brak charakterystycznej dla niego różowej tonacji. Od allanitu-(Ce) różni się często formą kryształów i nieco innym połyskiem. W odróżnieniu od cyrkonu, steenstrupina ma niższą twardość. Pewne rozróżnienie często wymaga zaawansowanych metod analitycznych (XRD, EDS). ## Formy kryształów Minerał ten krystalizuje w układzie trygonalnym, tworząc kryształy o pokroju romboedrycznym lub grubotabliczkowym, często o heksagonalnym zarysie. Kryształy bywają zaokrąglone na krawędziach. Występuje również w formie skupień ziarnistych w masie skalnej.

Środowisko występowania

## Geneza Steenstrupina-(Ce) jest minerałem charakterystycznym dla silnie zróżnicowanych, nasyconych sodem skał magmowych, takich jak nefelinowe syenity i związane z nimi pegmatyty. Powstaje w późnych stadiach krystalizacji magmy, w warunkach wysokiej koncentracji pierwiastków ziem rzadkich, cyrkonu, manganu i pierwiastków lotnych. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi rzadkimi minerałami alkalicznymi. Do jego najczęstszych asocjacji należą: eudialit, arfvedsonit, egiryn, nefelin, mikroklin, albit, sodalit, natrolit, a także rzadsze minerały jak lorenzenit, murmanit czy lomonosowit. ## Lokalizacje Najważniejsze i klasyczne stanowiska steenstrupiny-(Ce) na świecie znajdują się w kompleksie alkalicznym Ilímaussaq na Grenlandii, skąd pochodzą najlepiej wykształcone kryształy. Znaczące wystąpienia odnotowano również w masywach alkalicznych na Półwyspie Kolskim w Rosji (głównie Chibiny i Łowoziero). Poza tymi dwiema głównymi lokalizacjami, minerał ten jest spotykany w Mont Saint-Hilaire w Quebecu (Kanada).

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z klasycznej lokalizacji Ilímaussaq na Grenlandii. Wysoko oceniane są dobrze wykształcone, ostre, nieuszkodzone kryształy o wyraźnym, regularnym zarysie i silnym, żywicznym połysku. Duże rozmiary kryształów (powyżej 2-3 cm) znacznie podnoszą wartość okazu. Atrakcyjność zwiększa również kontrastujące umiejscowienie ciemnego kryształu steenstrupiny na jasnym tle skały macierzystej, na przykład na białym alibicie lub natrolicie. ## Popularne stanowiska Zdecydowanie najbardziej pożądane okazy pochodzą z Grenlandii, z rejonu kompleksu Ilímaussaq. Okazy z rosyjskich masywów Chibiny i Łowoziero są również dostępne na rynku kolekcjonerskim, ale często mają postać nieregularnych ziaren lub słabiej wykształconych kryształów. Okazy z Mont Saint-Hilaire w Kanadzie są zazwyczaj bardzo małe i stanowią rzadkość.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy steenstrupiny-(Ce) należy czyścić bardzo ostrożnie. Najlepiej używać miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. Jeśli konieczne jest mycie, można użyć wody destylowanej i delikatnej szczoteczki, a następnie dokładnie osuszyć okaz. Należy unikać myjek ultradźwiękowych, które mogą spowodować pękanie kruchych kryształów. ## Czego unikać Minerał ten jest wrażliwy na działanie silnych kwasów. Jako minerał metamiktyczny, jest kruchy i podatny na uszkodzenia mechaniczne. Należy chronić go przed uderzeniami i upadkiem. Ze względu na zawartość pierwiastków promieniotwórczych, należy unikać wdychania pyłu i myć ręce po kontakcie z surowymi okazami. ## Przechowywanie Okazy steenstrupiny-(Ce) najlepiej przechowywać w osobnych, wyściełanych pudełkach lub na podstawkach w zamkniętej gablocie, aby chronić je przed kurzem i uszkodzeniami mechanicznymi. Ze względu na niewielką radioaktywność, nie zaleca się przechowywania dużych ilości tego minerału w miejscach stałego przebywania ludzi bez odpowiedniej wentylacji.

Powiązane minerały

Źródła

Czytaj więcej