Spheniscidite
Wzór chemiczny: (N<sup>3-</sup>H<sub>4</sub>)Fe<sup>3+</sup><sub>2</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>(OH)·2H<sub>2</sub>O
Spheniscidyt to bardzo rzadki minerał fosforanowy, tworzący ziemiste skupienia w złożach guana, nazwany na cześć pingwinów z Wyspy Słoniowej.
Opis
## Charakterystyka Spheniscidyt jest uwodnionym fosforanem amonowo-żelazowym, występującym zazwyczaj w postaci ziemistych, pylastych lub proszkowych nalotów i skupień. Rzadko tworzy dostrzegalne gołym okiem kryształy. Jego skupienia mają najczęściej barwę od żółtobrązowej i czerwonobrązowej do ciemnobrązowej. Ze względu na swój typowy wygląd i niewielkie rozmiary jest minerałem interesującym głównie dla wyspecjalizowanych kolekcjonerów i naukowców. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest niezwykle miękki, jego twardość w skali Mohsa wynosi zaledwie 1.5, co oznacza, że można go zarysować paznokciem. Ma niewielką gęstość, około 2.45 g/cm³. Połysk jest przeważnie ziemisty lub matowy. Jest nieprzezroczysty w masie, a jedynie w bardzo cienkich odłamkach staje się przeświecający. ## Barwy i odmiany Spheniscidyt występuje w odcieniach brązu - od żółtawego, przez czerwonawy, po ciemnobrązowy. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych ani handlowych. ## Historia i nazwa Nazwa minerału, nadana w 1986 roku, pochodzi od nazwy rodziny pingwinów, *Spheniscidae*. Jest to nawiązanie do miejsca jego odkrycia - Wyspy Słoniowej w archipelagu Szetlandów Południowych (Antarktyda), gdzie został znaleziony w obrębie kolonii pingwinów. Powstaje tam w wyniku reakcji guana z podłożem skalnym. ## Zastosowania Spheniscidyt nie ma żadnego zastosowania przemysłowego. Stanowi wyłącznie obiekt badań naukowych i zainteresowania kolekcjonerskiego ze względu na swoją rzadkość i specyficzną genezę.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną spheniscydytu jest jego środowisko występowania - aktywne lub kopalne złoża guana. W terenie i kolekcji rozpoznaje się go po ziemistym, proszkowym pokroju, brązowej barwie i ekstremalnej miękkości. Potwierdzenie wymaga jednak zazwyczaj zaawansowanych badań, np. analizy chemicznej w celu wykrycia jonów amonowych. ## Odróżnianie od podobnych Spheniscidyt może być wizualnie nieodróżnialny od innych brązowych, ziemistych fosforanów powstających w złożach guana, takich jak leukofosforyt. Pewne rozróżnienie tych minerałów jest możliwe niemal wyłącznie za pomocą metod laboratoryjnych, np. dyfrakcji rentgenowskiej (XRD). ## Formy kryształów Najczęściej tworzy ziemiste i pylaste masy oraz naloty. Bardzo rzadko obserwuje się drobne, mikroskopijne kryształy o pokroju tabliczkowym lub listewkowym, zgrupowane w niewielkie agregaty.
Środowisko geologiczne
## Geneza Spheniscidyt jest minerałem pochodzenia organiczno-chemicznego. Powstaje w specyficznych warunkach w wyniku reakcji bogatych w fosfor roztworów pochodzących z ptasiego guana z minerałami zawartymi w skałach podłoża. Na stanowisku typowym na Wyspie Słoniowej były to łupki metamorficzne. ## Asocjacje mineralne Minerał ten współwystępuje z innymi fosforanami typowymi dla złóż guana, takimi jak leukofosforyt, struwit, newberyit, a także z gipsem i kwarcem. ## Lokalizacje Najważniejszym i klasycznym miejscem występowania spheniscydytu jest jego lokalizacja typowa - Wyspa Słoniowa w Szetlandach Południowych na Antarktydzie. Jest to jedyne szerzej znane i potwierdzone stanowisko tego minerału.
Rzadkość
Bardzo rzadki
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Jakość okazów kolekcjonerskich spheniscydytu ocenia się przede wszystkim na podstawie bogactwa skupienia na skale macierzystej. Wyżej cenione są próbki z widocznymi, choćby pod mikroskopem, skupieniami mikrokryształów, a nie tylko z ziemistym nalotem. Atrakcyjność podnosi również obecność rzadkich minerałów towarzyszących. ## Popularne stanowiska Jedynym źródłem okazów cenionych przez kolekcjonerów jest stanowisko typowe na Wyspie Słoniowej na Antarktydzie. Ze względu na niedostępność tego miejsca, okazy na rynku są bardzo rzadkie i pochodzą ze starych zbiorów.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazy spheniscydytu są ekstremalnie delikatne. Należy czyścić je wyłącznie na sucho, używając bardzo miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. Kontakt z wodą jest niedopuszczalny, ponieważ może prowadzić do rozpuszczenia lub chemicznej zmiany minerału. ## Czego unikać Należy bezwzględnie unikać kontaktu z wodą i wszelkimi chemikaliami. Minerał jest wrażliwy na podwyższoną temperaturę, która może spowodować jego odwodnienie i zniszczenie struktury. Jako minerał bardzo miękki, jest podatny na wszelkie uszkodzenia mechaniczne i zarysowania. ## Przechowywanie Zaleca się przechowywanie okazów w zamkniętych, stabilnych pojemnikach, najlepiej w pudełkach typu "micromount", które chronią przed kurzem, wilgocią i uszkodzeniami fizycznymi. Należy unikać ekspozycji na bezpośrednie światło słoneczne i zmiany temperatury.