Spat
Wzór chemiczny: CaCO₃
Spat, znany również jako szpat, to ogólna nazwa dla minerałów o dobrej łupliwości, najczęściej odnosząca się do kalcytu lub fluorytu.
Opis
## Charakterystyka Spat to termin historyczny, używany do określenia minerałów, które łatwo rozpadają się na regularne fragmenty o płaskich powierzchniach. Najczęściej odnosi się do kalcytu, który tworzy romboedryczne kryształy, lub fluorytu, który krystalizuje w formach sześcianów lub ośmiościanów. Okazy szpatu charakteryzują się wyraźną łupliwością, co jest ich główną cechą wizualną. W zależności od minerału, na który termin "szpat" się odnosi, jego wygląd może być bardzo zróżnicowany, od przezroczystych do nieprzezroczystych, o różnych barwach. ## Właściwości fizyczne Właściwości fizyczne szpatu są zmienne i zależą od konkretnego minerału, który jest nim określany. Przykładowo, kalcyt (szpat islandzki) ma twardość 3 w skali Mohsa, natomiast fluoryt około 4. Połysk szpatu jest zazwyczaj szklisty, a przezroczystość może wahać się od przezroczystej do nieprzezroczystej. Gęstość również zależy od składu chemicznego, dla kalcytu wynosi około 2.7 g/cm³, a dla fluorytu około 3.18 g/cm³. ## Barwy i odmiany Termin "szpat" nie odnosi się do konkretnego minerału, dlatego barwy i odmiany są bardzo zróżnicowane. Kalcyt może występować w wielu barwach, w tym bezbarwnej, białej, żółtej, różowej, zielonej, niebieskiej, brązowej i czarnej. Fluoryt również charakteryzuje się szeroką gamą barw, takich jak fioletowa, zielona, niebieska, żółta, różowa, a nawet bezbarwna. Odmiany szpatu to w zasadzie odmiany minerałów, które są nim nazywane, np. szpat islandzki (przezroczysty kalcyt). ## Historia i nazwa Nazwa "szpat" pochodzi od niemieckiego słowa "Spat", które oznacza minerał o dobrej łupliwości. Termin ten był używany przez dawnych górników i mineralogów do opisu minerałów, które łatwo rozłupywały się na płaskie fragmenty. Nie odnosi się do konkretnego gatunku mineralnego, lecz do pewnej cechy fizycznej. W historii mineralogii wiele minerałów było określanych mianem szpatu, zanim zostały precyzyjnie sklasyfikowane. ## Zastosowania Zastosowania "szpatu" są zależne od minerału, który jest nim określany. Przykładowo, kalcyt (szpat islandzki) jest wykorzystywany w optyce ze względu na silną dwójłomność. Fluoryt ma zastosowanie w przemyśle chemicznym jako topnik, a także w produkcji soczewek optycznych. Okazy szpatu, zwłaszcza te o wyraźnej łupliwości i atrakcyjnej barwie, są również cenione przez kolekcjonerów.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Rozpoznawanie "szpatu" opiera się przede wszystkim na jego wyraźnej łupliwości. Minerały określane tym mianem, takie jak kalcyt czy fluoryt, łatwo rozpadają się na regularne fragmenty. Kalcyt charakteryzuje się romboedryczną łupliwością, a fluoryt ośmiościenną lub sześciościenną. Twardość jest również ważną cechą diagnostyczną – kalcyt jest miękki (3 w skali Mohsa), a fluoryt nieco twardszy (4 w skali Mohsa). ## Odróżnianie od podobnych "Spat" jako ogólny termin może być mylony z wieloma minerałami. Kalcyt można odróżnić od innych białych minerałów węglanowych poprzez jego reakcję z kwasem solnym (silnie musuje). Fluoryt można odróżnić od podobnych minerałów poprzez jego niższą twardość w porównaniu do kwarcu oraz charakterystyczną łupliwość. Barwa i przezroczystość są również pomocne, ale nie są cechami rozstrzygającymi. ## Formy kryształów Kryształy "szpatu" mogą przyjmować różne formy, w zależności od minerału. Kalcyt często tworzy romboedry, skalenoedry lub słupkowe kryształy. Fluoryt występuje zazwyczaj w formie sześcianów, ośmiościanów lub dwunastościanów rombowych. Agregaty mogą być zbite, ziarniste lub tworzyć naskorupienia.
Środowisko geologiczne
## Geneza Minerały określane mianem "szpatu" powstają w różnych środowiskach geologicznych. Kalcyt jest bardzo pospolity i tworzy się w skałach osadowych (wapienie, marmury), metamorficznych i hydrotermalnych. Fluoryt występuje głównie w żyłach hydrotermalnych, w pegmatytach oraz w skałach osadowych jako cement. Oba minerały mogą również występować w geodach i druzach. ## Asocjacje mineralne Kalcyt często współwystępuje z kwarcem, pirytem, markasytem, barytem, celestynem i innymi minerałami węglanowymi. Fluoryt może być znajdowany w towarzystwie kwarcu, barytu, galeny, sfalerytu, chalkopirytu i kalcytu. ## Lokalizacje Znane lokalizacje kalcytu to m.in. Islandia (szpat islandzki), Meksyk, USA (Missouri, Illinois), Wielka Brytania, Niemcy i Chiny. Fluoryt występuje w wielu miejscach na świecie, w tym w Chinach, Meksyku, USA (Illinois, Kentucky, Colorado), Wielkiej Brytanii (Derbyshire), Niemczech (Saksonia) i Namibii.
Rzadkość
Pospolity
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Kryteria jakości dla okazów "szpatu" zależą od konkretnego minerału. Dla kalcytu i fluorytu ceni się dobrze wykształcone kryształy, intensywną barwę, przezroczystość (zwłaszcza w przypadku szpatu islandzkiego) oraz brak uszkodzeń mechanicznych. Duże, estetyczne agregaty kryształów są również bardzo poszukiwane. Okazy z rzadkimi formami krystalicznymi lub nietypowymi inkluzjami są szczególnie cenne. ## Popularne stanowiska Najbardziej cenione okazy szpatu islandzkiego (kalcytu) pochodzą z Islandii. Wysokiej jakości kryształy fluorytu są znajdowane w Chinach, Meksyku, USA (zwłaszcza w stanach Illinois i Kentucky) oraz w Wielkiej Brytanii. Z tych lokalizacji pochodzą okazy o wyjątkowej barwie, przezroczystości i wielkości.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Czyszczenie okazów szpatu, zwłaszcza kalcytu i fluorytu, wymaga delikatności. Większość okazów można czyścić miękką szczoteczką i letnią wodą. W przypadku kalcytu, który jest wrażliwy na kwasy, należy unikać wszelkich środków czyszczących o odczynie kwaśnym. Fluoryt jest stosunkowo miękki, dlatego należy unikać szorowania. ## Czego unikać Należy unikać narażania okazów szpatu na gwałtowne zmiany temperatury, silne uderzenia oraz kontakt z substancjami chemicznymi, zwłaszcza kwasami w przypadku kalcytu. Długotrwałe wystawienie na bezpośrednie światło słoneczne może spowodować blaknięcie niektórych odmian fluorytu. Wysoka wilgotność nie jest zazwyczaj problemem, ale ekstremalne warunki mogą wpływać na stabilność niektórych minerałów. ## Przechowywanie Okazy szpatu najlepiej przechowywać w zamkniętych gablotach lub pudełkach, aby chronić je przed kurzem i uszkodzeniami mechanicznymi. Ze względu na dobrą łupliwość, należy unikać ich upuszczania. Delikatne okazy można owinąć w miękki materiał, aby zapobiec zarysowaniom. Przechowywanie z dala od innych, twardszych minerałów zapobiegnie ich uszkodzeniu.