Shortite
Wzór chemiczny: Na<sub>2</sub>Ca<sub>2</sub>(CO<sub>3</sub>)<sub>3</sub>
Shortyt to rzadki minerał z grupy węglanów, tworzący charakterystyczne, ostrokrawędziste kryształy w osadach jeziornych formacji Green River w USA.
Opis
## Charakterystyka Shortyt jest bezwodnym węglanem sodu i wapnia, znanym z tworzenia dobrze wykształconych, pojedynczych kryształów. Typowe okazy mają postać tabliczkowych lub krótkosłupkowych kryształów o charakterystycznym, klinowatym zakończeniu, co jest wynikiem ich hemimorficznej budowy. Minerał jest zazwyczaj bezbarwny, biały lub przybiera bladożółte i zielonkawe odcienie. Odznacza się szklistym połyskiem na ścianach kryształów i przełamie. Jest ceniony przez kolekcjonerów specjalizujących się w rzadkich minerałach i okazach z formacji Green River. ## Właściwości fizyczne Shortyt jest stosunkowo miękkim minerałem o twardości 3,5-4 w skali Mohsa. Jego gęstość wynosi około 2,63 g/cm³. Jest przezroczysty do przeświecającego. Wykazuje wyraźną fluorescencję - w świetle krótkofalowym UV świeci na niebiesko, a w długofalowym na kremowobiało. Jest rozpuszczalny w wodzie i kwasach. ## Barwy i odmiany Minerał ten nie tworzy barwnych odmian ani nie posiada nazw handlowych. Jego kolorystyka jest zazwyczaj jednolita i obejmuje odcienie od bezbarwnego, przez biały, do bladożółtego. ## Historia i nazwa Shortyt został opisany po raz pierwszy w 1939 roku przez Josepha J. Faheya. Nazwa minerału honoruje Maxwella N. Shorta (1889-1952), profesora mineralogii optycznej na Uniwersytecie Arizony, w uznaniu jego wkładu w tę dziedzinę nauki. ## Zastosowania Shortyt nie ma zastosowań przemysłowych. Stanowi wyłącznie obiekt zainteresowania kolekcjonerów i naukowców badających unikalne środowiska ewaporatowe.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Najważniejszą cechą diagnostyczną shortytu jest jego charakterystyczna forma krystaliczna - rombowe kryształy o klinowatych, hemimorficznych zakończeniach. Silna niebieska fluorescencja w świetle UV (fala krótka) jest również bardzo pomocna w identyfikacji. Reakcja z kwasami (burzenie) potwierdza, że jest węglanem, a rozpuszczalność w wodzie odróżnia go od wielu innych węglanów. ## Odróżnianie od podobnych Shortyt bywa mylony z innymi bezbarwnymi minerałami z formacji Green River, takimi jak pirssonit, gaylussyt czy nahcolit. Pirssonit i gaylussyt krystalizują w układzie jednoskośnym i mają inne formy kryształów. Nahcolit jest znacznie bardziej miękki (2,5 w skali Mohsa). Kluczowe dla odróżnienia są forma kryształu, twardość i test na fluorescencję. ## Formy kryształów Kryształy shortytu są zazwyczaj dobrze wykształcone, pojedyncze, często obustronnie zakończone. Występują jako kryształy tabliczkowe, pryzmatyczne lub w formie agregatów ziarnistych. Często tkwią w ilastej lub marglistej masie skalnej (marstonie).
Środowisko geologiczne
## Geneza Shortyt jest minerałem pochodzenia pierwotnego, krystalizującym bezpośrednio z roztworów w silnie zasolonych i alkalicznych jeziorach. Jego powstawanie jest ściśle związane ze środowiskiem ewaporatowym. Najczęściej spotykany jest w łupkach bitumicznych i marstonach. ## Asocjacje mineralne Minerał ten współwystępuje z innymi ewaporatami, typowymi dla jego środowiska powstawania. Do najczęstszych asocjacji należą: trona, nahcolit, pirssonit, gaylussyt, northupit, bradleyit, a także kalcyt i dolomit. ## Lokalizacje Najważniejszym i klasycznym miejscem występowania shortytu jest formacja Green River w Stanach Zjednoczonych, obejmująca tereny stanów Wyoming, Utah i Kolorado. Najwspanialsze okazy pochodzą z kopalń trony w hrabstwie Sweetwater w Wyoming, gdzie minerał ten jest lokalnie pospolity.
Rzadkość
Rzadki
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Najwyżej cenione okazy shortytu to duże, ostrokrawędziste i w pełni przezroczyste kryształy. Idealne okazy są wolne od uszkodzeń, mają szklisty połysk i często są obustronnie zakończone. Dużą wartość dodaje atrakcyjne umiejscowienie kryształu na skale macierzystej (matriksie) lub współwystępowanie z innymi rzadkimi minerałami z tej lokalizacji, np. z northupitem. ## Popularne stanowiska Zdecydowanie najlepsze i najbardziej poszukiwane okazy shortytu pochodzą z kopalń w basenie Green River, a zwłaszcza z kopalni Westvaco w hrabstwie Sweetwater, Wyoming, USA. Okazy z tej lokalizacji stanowią światowy standard dla tego minerału.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Shortyt jest rozpuszczalny w wodzie, dlatego pod żadnym pozorem nie wolno go czyścić na mokro. Wszelkie zanieczyszczenia należy usuwać wyłącznie na sucho, używając miękkiego pędzelka, gruszki fotograficznej lub sprężonego powietrza z bezpiecznej odległości. ## Czego unikać Należy bezwzględnie unikać kontaktu z wodą, parą wodną i innymi płynami. Minerał jest wrażliwy na kwasy, z którymi gwałtownie reaguje. Ze względu na stosunkowo niską twardość i dobrą łupliwość, jest podatny na zarysowania i uszkodzenia mechaniczne. Należy chronić go przed uderzeniami i upadkami. ## Przechowywanie Okazy shortytu najlepiej przechowywać w suchym miejscu, w zamkniętych pojemnikach lub klaserach, które chronią przed wilgocią i kurzem. Dobrym rozwiązaniem są pudełka z pochłaniaczem wilgoci. Należy unikać gwałtownych zmian temperatury.