Schreibersite
Wzór chemiczny: (Fe,Ni)₃P
Schreibersyt to fosforek żelaza i niklu, występujący niemal wyłącznie w meteorytach żelaznych, gdzie tworzy charakterystyczne, metaliczne wrostki.
Właściwości
- Twardość Mohsa
- 6.5-7
- Barwa
- Silver-white to tin-white, tarnishes to brass yellow or brown
- Połysk
- Metallic
- Rysa
- Gray
- Gęstość
- 7.0
- Łupliwość
- Perfect on {001} imperfect on {010} or {110}
- Przełam
- Uneven
- Przezroczystość
- Opaque
- Układ krystaliczny
- Tetragonal
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Schreibersyt rozpoznaje się głównie na podstawie kontekstu występowania - obecności w meteorytach żelaznych lub żelazno-kamiennych. Na polerowanych i wytrawionych powierzchniach tych meteorytów tworzy charakterystyczne, jasne, ostro zarysowane wrostki, często o igiełkowych lub hieroglificznych kształtach. Wyróżnia go metaliczny połysk, twardość (rysuje szkło) oraz właściwości magnetyczne. ## Odróżnianie od podobnych Schreibersyt można pomylić z innymi metalicznymi minerałami występującymi w meteorytach: - **Kamacyt i taenit**: Schreibersyt jest od nich znacznie twardszy i bardziej kruchy. Na trawionych powierzchniach jest jaśniejszy i nie reaguje na kwas tak jak kamacyt. - **Cohenit**: Jest bardzo podobny, ale znacznie rzadszy. Odróżnienie wymaga zaawansowanych metod analitycznych (np. mikrosonda elektronowa). - **Troilit**: Ma zwykle bardziej brązowy odcień i jest znacznie bardziej miękki (twardość ok. 4 w skali Mohsa). ## Formy kryształów Kryształy schreibersytu są zazwyczaj niewielkie, mają postać igieł, pręcików, blaszek lub płytek. Często tworzą agregaty o strukturze szkieletowej lub dendrytycznej. W masie meteorytu mogą przybierać nieregularne, amebowate kształty, wypełniając przestrzenie między kryształami kamacytu i taenitu.
Środowisko występowania
## Geneza Schreibersyt jest minerałem pierwotnym, krystalizującym bezpośrednio ze stopu żelazowo-niklowo-fosforowego w warunkach bardzo powolnego chłodzenia, jakie panowały w jądrach planetozymali i asteroid. Proces ten trwał miliony lat. Jest to minerał typowy dla środowisk silnie zredukowanych, z bardzo niską zawartością tlenu. Na Ziemi jego powstawanie jest niezwykle rzadkie i ogranicza się do specyficznych warunków, np. w fulgurytach (powstałych po uderzeniu pioruna) lub w skałach metamorficznych poddanych działaniu roztworów bogatych w fosfor. ## Asocjacje mineralne Schreibersyt występuje niemal zawsze w towarzystwie minerałów typowych dla meteorytów żelaznych. Jego najczęstszymi asocjacjami są: - **Kamacyt** (stop Fe-Ni) - **Taenit** (stop Fe-Ni) - **Plessyt** (mieszanina kamacytu i taenitu) - **Troilit** (siarczek żelaza, FeS) - **Cohenit** (węglik żelaza, niklu i kobaltu, (Fe,Ni,Co)₃C) - **Grafit** (C) ## Lokalizacje Jako minerał meteorytowy, schreibersyt nie ma "stanowisk" w tradycyjnym, ziemskim sensie. Znajduje się go we wszystkich miejscach, gdzie spadły meteoryty żelazne i żelazno-kamienne. Do klasycznych przykładów meteorytów, w których zidentyfikowano duże lub dobrze wykształcone kryształy schreibersytu, należą m.in. Sikhote-Alin (Rosja), Canyon Diablo (USA), Morasko (Polska), Campo del Cielo (Argentyna), Henbury (Australia) czy Gebel Kamil (Egipt).
Rzadkość
Niezbyt pospolity
Dla kolekcjonerów
## Kryteria jakości Atrakcyjność kolekcjonerska okazów ze schreibersytem jest nierozerwalnie związana z jakością samego meteorytu. Najbardziej cenione są duże, dobrze wykształcone, widoczne gołym okiem kryształy schreibersytu, zwłaszcza te o ostrych, igiełkowych lub "hieroglificznych" kształtach. Wysoko oceniane są okazy, w których schreibersyt tworzy wyraźne obwódki wokół nodul troilitu lub grafitu. W przypadku polerowanych płytek (szlifów), kluczowy jest wyraźny kontrast między srebrzystym schreibersytem a otaczającą go, wytrawioną matrycą kamacytu i taenitu, ukazującą wzory Widmanstättena. ## Popularne stanowiska Okazy schreibersytu nie pochodzą z kopalń, lecz z pól meteorytowych. Do najbardziej znanych źródeł okazów z dobrze widocznym schreibersytem należą: - **Meteoryt Morasko (Polska)**: Znany z występowania dużych skupień schreibersytu. - **Meteoryt Sikhote-Alin (Rosja)**: Wiele fragmentów tego meteorytu zawiera doskonale widoczne wrostki tego minerału. - **Meteoryt Muonionalusta (Szwecja)**: Jego pięknie wytrawione płytki często eksponują igiełkowy schreibersyt wpleciony we wzory Widmanstättena.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazów zawierających schreibersyt, zwłaszcza fragmentów meteorytów, generalnie nie czyści się na mokro. Pył i drobne zanieczyszczenia można usuwać za pomocą miękkiego pędzelka lub sprężonego powietrza. Wszelkie polerowane i trawione powierzchnie należy dotykać wyłącznie w rękawiczkach, aby uniknąć pozostawiania odcisków palców, które mogą prowadzić do korozji. ## Czego unikać Największym zagrożeniem dla schreibersytu i meteorytów żelaznych jest wilgoć, która powoduje szybką korozję (rdzewienie). Należy bezwzględnie unikać kontaktu z wodą, kwasami, środkami chemicznymi i wysoką wilgotnością powietrza. Nie należy ich przechowywać w wilgotnych piwnicach czy na parapetach. Długotrwała ekspozycja na bezpośrednie światło słoneczne nie jest szkodliwa, ale zmiany temperatury mogą powodować kondensację wilgoci. ## Przechowywanie Okazy meteorytów ze schreibersytem najlepiej przechowywać w suchym środowisku. Idealne są szczelne pojemniki z tworzywa sztucznego (np. pudełka membranowe) lub szklane gabloty z dodatkiem środka pochłaniającego wilgoć (np. żelu krzemionkowego). W przypadku polerowanych płytek, można je zabezpieczyć cienką warstwą specjalistycznego oleju lub wosku mikrokrystalicznego, aby odciąć dostęp powietrza i wilgoci.