Satterlyite
Wzór chemiczny: (Fe<sup>2+</sup>,Mg,Fe<sup>3+</sup>)<sub>12</sub>(PO<sub>3</sub>OH)(PO<sub>4</sub>)<sub>5</sub>(OH,O)<sub>6</sub>
Satterlyit to rzadki minerał fosforanowy, tworzący heksagonalne kryształy i skupienia o brązowej barwie, znany głównie z unikalnych paragenez w Kanadzie.
Opis
## Charakterystyka Satterlyit jest złożonym fosforanem żelaza i magnezu. Występuje najczęściej w formie promienistych lub blaszkowatych agregatów, a także w postaci wykształconych, sześciobocznych, tabliczkowych kryształów. Okazy mają zazwyczaj barwę od żółtobrązowej, przez czerwonobrązową, do ciemnobrązowej. Minerał bywa znajdowany w obrębie fosforanowych nodul (konkrecji) w skałach osadowych. ## Właściwości fizyczne Twardość satterlyitu w skali Mohsa wynosi 4.5-5, co klasyfikuje go jako minerał o średniej twardości. Ma gęstość w zakresie 3.65-3.75 g/cm³. Charakteryzuje się połyskiem szklistym do żywicznego i jest przeświecający do nieprzezroczystego. Wykazuje doskonałą łupliwość w jednej płaszczyźnie, prostopadłej do głównej osi kryształu. ## Barwy i odmiany Minerał ten nie tworzy odmian barwnych ani handlowych. Jego kolorystyka jest jednolita i ogranicza się do odcieni brązu - od żółtawego po czerwonawy i ciemny brąz. Zabarwienie jest związane z obecnością jonów żelaza na różnych stopniach utlenienia. ## Historia i nazwa Satterlyit został opisany po raz pierwszy w 1978 roku przez Josepha A. Mandarino, B. D. Sturmana i J. Corletta. Jego nazwa honoruje Jacka Satterly'ego (1906–1993), kanadyjskiego geologa pracującego dla Ontario Department of Mines, za jego wkład w geologię Kanady. Miejscem typowym, skąd pochodzą pierwsze opisane okazy, jest rejon rzeki Big Fish w Terytorium Jukon w Kanadzie. ## Zastosowania Ze względu na swoją rzadkość, satterlyit nie ma żadnych zastosowań przemysłowych. Stanowi wyłącznie obiekt zainteresowania naukowego oraz jest cenionym nabytkiem w zaawansowanych kolekcjach minerałów systematycznych i regionalnych.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną satterlyitu jest jego doskonała łupliwość w jednym kierunku (bazalna), która powoduje, że minerał łatwo dzieli się na cienkie płytki. Pomocny jest także heksagonalny kształt kryształów (jeśli jest widoczny), brązowa barwa i szklisty lub żywiczny połysk. Występowanie w nodulach w obrębie iłowców syderytowych jest również silną wskazówką. ## Odróżnianie od podobnych Satterlyit bywa mylony z innymi brązowymi minerałami tabliczkowymi, takimi jak miki (np. biotyt) czy syderyt. Od miki odróżnia go większa twardość i brak elastyczności blaszek. Syderyt krystalizuje w układzie trygonalnym i ma doskonałą łupliwość romboedryczną (w trzech kierunkach), a nie w jednej płaszczyźnie. Charakterystyczna parageneza z innymi rzadkimi fosforanami z Jukonu jest często decydująca dla prawidłowej identyfikacji. ## Formy kryształów Kryształy satterlyitu mają pokrój tabliczkowy lub krótkosłupowy o zarysie heksagonalnym. Najczęściej tworzy on jednak agregaty blaszkowate, rozetowe lub promieniste, a także występuje w formie ziarnistych mas w obrębie nodul fosforanowych.
Środowisko geologiczne
## Geneza Satterlyit jest minerałem pochodzenia osadowego lub wczesnometamorficznego. Powstaje w specyficznych warunkach, w obrębie konkrecji (nodul) fosforanowo-żelazistych, tkwiących w bogatych w materię organiczną iłowcach syderytowych. Jego krystalizacja jest związana z procesami diagenetycznymi w środowisku redukcyjnym. ## Asocjacje mineralne Minerał ten współwystępuje z innymi, często rzadkimi fosforanami. Do jego typowych minerałów towarzyszących należą maricyt, wicksyt, wolfeit, goethyt, piryt, kwarc oraz minerały z grupy wiwianitu. Parageneza ta jest charakterystyczna dla jego lokalizacji typowej. ## Lokalizacje Najważniejszym i praktycznie jedynym znaczącym komercyjnie miejscem występowania satterlyitu na świecie jest obszar wzdłuż rzek Big Fish i Rapid Creek w Terytorium Jukon w Kanadzie. Jest to światowej sławy lokalizacja znana z występowania unikalnych minerałów fosforanowych.
Rzadkość
Bardzo rzadki
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Najwyżej cenione okazy satterlyitu to te, które zawierają dobrze wykształcone, ostre, heksagonalne kryształy o wyraźnym połysku. Duże znaczenie ma również bogactwo okazu oraz asocjacja z innymi rzadkimi i atrakcyjnymi wizualnie minerałami z tej lokalizacji, takimi jak lazulit, wardyt czy wicksyt. Czystość kryształów i estetyczne rozmieszczenie na matrycy skalnej znacząco podnoszą wartość kolekcjonerską. ## Popularne stanowiska Zdecydowana większość okazów dostępnych na rynku kolekcjonerskim pochodzi z jednego rejonu: Big Fish River - Rapid Creek w Terytorium Jukon w Kanadzie. Okazy z tej lokalizacji są standardem dla tego minerału.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazy satterlyitu należy czyścić bardzo ostrożnie, najlepiej na sucho przy użyciu miękkiego pędzelka. W razie konieczności można użyć wody destylowanej. Ze względu na doskonałą łupliwość, należy unikać myjek ultradźwiękowych, które mogłyby spowodować rozpadnięcie się okazu wzdłuż płaszczyzn łupliwości. ## Czego unikać Minerał jest wrażliwy na działanie kwasów. Należy chronić go przed kontaktem z chemikaliami. Ze względu na średnią twardość i doskonałą łupliwość jest podatny na uszkodzenia mechaniczne - zarysowania i uderzenia. Nie jest wskazane wystawianie go na długotrwałe działanie bezpośredniego światła słonecznego, chociaż jego wrażliwość na ten czynnik nie jest udokumentowana. ## Przechowywanie Satterlyit powinien być przechowywany w osobnym, wyściełanym pudełku kolekcjonerskim, aby uniknąć kontaktu z twardszymi minerałami. Chronić przed kurzem, wilgocią i nagłymi zmianami temperatury. Kruchość sprawia, że nie nadaje się do montowania w biżuterii.