Sartorite

Wzór chemiczny: Pb₂+As₃+₂S₂-₄

Sartoryt to rzadki siarkosolek ołowiu i arsenu, tworzący charakterystyczne, igiełkowe kryształy o metalicznym połysku, ceniony przez kolekcjonerów za klasyczne okazy z kamieniołomu Lengenbach w Szwajcarii.

## Charakterystyka Sartoryt jest siarkosolą ołowiu i arsenu, należącą do rzadkich minerałów. Tworzy wydłużone, igiełkowe lub pręcikowe kryształy, często z wyraźnym podłużnym prążkowaniem na ścianach. Zazwyczaj występują one w formie luźno ułożonych skupień, agregatów promienistych lub wrosłych w skałę macierzystą, którą jest najczęściej dolomit. Kryształy rzadko osiągają duże rozmiary, a ich metaliczny połysk i stalowoszara barwa są typowymi cechami wizualnymi. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się twardością wynoszącą 3 w skali Mohsa, co czyni go stosunkowo miękkim. Ma wysoki, metaliczny połysk i jest nieprzezroczysty. Jego gęstość jest znaczna, waha się od 5,05 do 5,11 g/cm³, co jest typowe dla minerałów zawierających ołów. ## Barwy i odmiany Sartoryt występuje w jednolitych barwach, od stalowoszarej do ciemnoszarej, czasami z odcieniem ołowianym. Na powierzchni wystawionej na działanie powietrza może pokrywać się matowym, czarnym nalotem lub wykazywać iryzację. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych ani handlowych. ## Historia i nazwa Nazwa minerału pochodzi od nazwiska Wolfganga Sartoriusa von Waltershausena (1809-1876), profesora mineralogii i geologii na Uniwersytecie w Getyndze, który jako pierwszy badał kryształy tego minerału. Nazwę nadał mu w 1868 roku amerykański mineralog James Dwight Dana. ## Zastosowania Sartoryt nie ma żadnego znaczenia przemysłowego ze względu na swoją rzadkość. Jest natomiast minerałem o znaczeniu naukowym i kolekcjonerskim, poszukiwanym ze względu na klasyczne stanowisko występowania i dobrze wykształcone kryształy.

Właściwości

Twardość Mohsa: 3
Połysk: Metaliczny
Rysa: Czerwonobrązowa do czekoladowobrązowej
Gęstość: 5.05 - 5.11
Łupliwość: Dobra wg {010}
Przełam: Muszlowy do nierównego
Przezroczystość: Nieprzezroczysty
Układ krystaliczny: Jednoskośny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Sartoryt można rozpoznać po jego charakterystycznym pokroju - tworzy długie, igiełkowe lub pręcikowe kryształy, często z podłużnym prążkowaniem. Kluczowe cechy to również stalowoszara barwa, metaliczny połysk i wysoka gęstość. Rysa ma kolor czerwonobrązowy do czekoladowobrązowego. ## Odróżnianie od podobnych Sartoryt bywa mylony z innymi siarkosolami ołowiu, takimi jak boulangeryt, jamesonit czy zinkenit, które tworzą podobne igiełkowe agregaty. Odróżnienie często wymaga analizy chemicznej lub krystalograficznej. Pomocna może być jednak znajomość minerałów towarzyszących i lokalizacji - sartoryt jest silnie związany z dolomitami z Lengenbach. Jego czerwonobrązowa rysa odróżnia go od wielu podobnych minerałów o szarej lub czarnej rysie. ## Formy kryształów Kryształy są jednoskośne, ale wykazują pseudo-rombową symetrię. Najczęściej mają formę wydłużonych pryzmatów, igieł lub pręcików. Często są głęboko bruzdowane wzdłuż osi wydłużenia. Występują jako pojedyncze kryształy wrosłe w skałę lub w postaci promienistych i splątanych agregatów.

Środowisko występowania

## Geneza Sartoryt jest minerałem pochodzenia hydrotermalnego. Powstaje w żyłach kruszcowych, najczęściej w skałach węglanowych, takich jak dolomity. Jego formowanie jest związane z niskotemperaturowymi roztworami bogatymi w ołów, arsen i siarkę. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi siarkosolami, zwłaszcza z baumhauerytem, rathytem, dufrenoysytem, a także z realgarem, aurypigmentem, pirytem i sfalerytem. Skałą macierzystą jest zazwyczaj dolomit. ## Lokalizacje Najważniejszym i klasycznym miejscem występowania sartorytu na świecie jest kamieniołom Lengenbach w dolinie Binn (Binnatal) w kantonie Valais w Szwajcarii. To stamtąd pochodzą najlepsze, wzorcowe okazy. Minerał stwierdzono również w niewielkich ilościach w USA (Waszyngton, Nevada), Peru (Quiruvilca) oraz we Włoszech (Val di Fassa).

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione okazy sartorytu to te z ostro zakończonymi, dobrze wykształconymi i nieuszkodzonymi kryształami, które wykazują silny metaliczny połysk. Wysoko oceniane są kontastowe kompozycje, gdzie ciemne, igiełkowe kryształy sartorytu są wrośnięte w jasny, cukrowy dolomit. Rozmiar kryształów i bogactwo agregatu również znacząco podnoszą wartość okazu. ## Popularne stanowiska Zdecydowanie najbardziej pożądanym i historycznie najważniejszym stanowiskiem jest kamieniołom Lengenbach w Szwajcarii. Okazy z tej lokalizacji są uważane za światowy standard dla tego minerału i osiągają najwyższe ceny na rynku kolekcjonerskim.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy sartorytu należy czyścić bardzo ostrożnie, używając miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. Dopuszczalne jest użycie wody destylowanej, ale należy unikać długotrwałego moczenia. Po czyszczeniu na mokro okaz trzeba natychmiast dokładnie osuszyć. ## Czego unikać Należy bezwzględnie unikać kontaktu z kwasami i innymi chemikaliami, które mogą uszkodzić powierzchnię kryształów. Minerał jest miękki i kruchy, dlatego trzeba chronić go przed uderzeniami i zarysowaniem. Długotrwała ekspozycja na wilgoć może powodować powstawanie nalotów. ## Przechowywanie Kolekcjonerskie okazy sartorytu najlepiej przechowywać w zamkniętych, wyściełanych pudełkach lub gablotach, aby chronić je przed kurzem, uszkodzeniami mechanicznymi i wahaniami wilgotności. Należy unikać przechowywania w miejscach o wysokiej wilgotności powietrza.