Rutherfordine

Wzór chemiczny: (U⁶⁺O₂)CO₃

Rutherfordyn to węglan uranylu, wtórny minerał uranu tworzący drobne, żółte kryształy i naloty, ceniony przez kolekcjonerów minerałów promieniotwórczych.

## Charakterystyka Rutherfordyn jest minerałem z grupy węglanów, a konkretnie węglanem uranylu. Występuje w strefach utleniania złóż uranowych, tworząc się jako produkt wietrzenia uraninitu. Najczęściej obserwuje się go w postaci drobnych, listewkowych lub włóknistych kryształów tworzących skupienia promieniste, rozetowe, a także gęste, ziemiste lub proszkowe naloty i naskorupienia na skale macierzystej. Jego kryształy są zazwyczaj bardzo małe, rzadko przekraczając kilka milimetrów długości. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest stosunkowo miękki, a jego gęstość wynosi około 5.7 g/cm³, co jest wartością wysoką, typową dla minerałów uranu. Kryształy są przezroczyste, lecz w formie gęstych agregatów sprawiają wrażenie nieprzezroczystych. Połysk opisywany jest jako matowy, ziemisty, a na ścianach kryształów bywa jedwabisty lub perłowy. ## Barwy i odmiany Rutherfordyn przyjmuje barwy od bladożółtej i żółtej, przez żółtozieloną, aż po pomarańczową i jasnobrązową. Intensywność i odcień zależą od domieszek i warunków krystalizacji. Nie wyróżnia się jego nazwanych odmian, a zmienność kolorystyczna jest cechą typową dla tego minerału. ## Historia i nazwa Minerał został opisany po raz pierwszy w 1906 roku. Jego nazwa pochodzi od nazwiska Ernesta Rutherforda (1871–1937), brytyjskiego fizyka i chemika, pioniera badań nad promieniotwórczością i laureata Nagrody Nobla w dziedzinie chemii w 1908 roku. Uznano w ten sposób jego fundamentalny wkład w zrozumienie natury pierwiastków promieniotwórczych. ## Zastosowania Ze względu na swoją rzadkość i występowanie w niewielkich ilościach, rutherfordyn nie ma zastosowania przemysłowego jako ruda uranu. Stanowi natomiast obiekt zainteresowania naukowego oraz jest cenionym i poszukiwanym minerałem kolekcjonerskim, zwłaszcza wśród osób specjalizujących się w minerałach promieniotwórczych.

Właściwości

Połysk
Dull
Rysa
White
Gęstość
5.7
Łupliwość
Perfect on {010} less perfect on {001}
Przezroczystość
Transparent
Układ krystaliczny
Orthorhombic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną rutherfordynu jest jego silna promieniotwórczość, łatwa do wykrycia za pomocą licznika Geigera. Wizualnie rozpoznaje się go po charakterystycznych, drobnych, listewkowych kryształach o żółtej do pomarańczowej barwie, tworzących promieniste agregaty i naloty. Często występuje jako produkt alteracji uraninitu. ## Odróżnianie od podobnych Rutherfordyn można pomylić z innymi wtórnymi minerałami uranu o podobnej barwie, takimi jak autunit, karnotyt czy tyuyamunit. Odróżnia go od nich brak fluorescencji w świetle UV, co jest typowe dla wielu innych minerałów uranylu. Dokładna identyfikacja często wymaga analizy chemicznej (test na obecność węglanów) lub rentgenowskiej (XRD). ## Formy kryształów Kryształy rutherfordynu są zazwyczaj bardzo małe, mają formę wydłużonych listewek lub igieł. Tworzą one charakterystyczne agregaty promieniste, wachlarzowate, rozetowe, a także skupienia włókniste, spilśnione i ziemiste. Rzadko spotyka się pojedyncze, dobrze wykształcone kryształy.

Środowisko występowania

## Geneza Rutherfordyn jest typowym minerałem wtórnym, powstającym w strefie utleniania (wietrzenia) złóż uranu. Tworzy się w wyniku działania wód nasyconych dwutlenkiem węgla na pierwotne minerały uranu, głównie na uraninit. Proces ten prowadzi do powstania rozpuszczalnego kompleksu uranylowo-węglanowego, z którego w odpowiednich warunkach krystalizuje rutherfordyn. ## Asocjacje mineralne Minerał ten najczęściej współwystępuje z uraninitem (jako minerałem pierwotnym) oraz innymi wtórnymi minerałami uranu, takimi jak becquerelit, masuyit, schoepit, kasolit, skłodowskit, curyt i boltwoodyt. Towarzyszyć mu mogą również inne minerały strefy utleniania, np. tlenki żelaza. ## Lokalizacje Najważniejsze stanowiska występowania rutherfordynu na świecie to m.in. miejsce odkrycia w Lukwengule w Tanzanii, a także złoża w Shinkolobwe i Kasolo w Demokratycznej Republice Konga. Znany jest również z kopalni uranu w rejonie jeziora Athabasca w Kanadzie, z Bokan Mountain na Alasce (USA) oraz z kilku lokalizacji w Australii.

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, widocznymi gołym okiem kryształami tworzącymi estetyczne, promieniste lub wachlarzowate agregaty. Intensywna, żywa barwa (pomarańczowa lub cytrynowożółta) jest bardziej pożądana niż odcienie blade lub brązowawe. Wysoko oceniane są również bogate naskorupienia pokrywające znaczną powierzchnię skały macierzystej. Kontrast z ciemnym tłem (np. z uraninitem) podnosi atrakcyjność wizualną okazu. ## Popularne stanowiska Za klasyczne i dostarczające najlepszych okazów uchodzą historyczne lokalizacje w Demokratycznej Republice Konga, zwłaszcza złoże Shinkolobwe. Okazy stamtąd, często z kryształami o intensywnej barwie, są standardem dla tego minerału. Poszukiwane są również bogate agregaty z Kanady i Australii.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazów rutherfordynu zasadniczo się nie czyści. Jakiekolwiek próby mechanicznego usuwania zanieczyszczeń (szczotkowanie, skrobanie) mogą bezpowrotnie zniszczyć delikatne kryształy. Czyszczenie na mokro jest absolutnie niewskazane, ponieważ woda może uszkodzić lub rozpuścić minerał. W razie potrzeby można użyć sprężonego powietrza z bezpiecznej odległości, aby usunąć luźny kurz. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z wodą, kwasami i innymi chemikaliami. Minerał jest kruchy i wrażliwy na wstrząsy oraz zmiany temperatury. Jako minerał uranu jest silnie promieniotwórczy - należy bezwzględnie unikać wdychania pyłu i bezpośredniego kontaktu ze skórą. Po każdym kontakcie z okazem należy dokładnie umyć ręce. ## Przechowywanie Rutherfordyn musi być przechowywany z zachowaniem zasad ochrony radiologicznej. Zaleca się trzymanie okazów w szczelnych, ołowianych lub wyłożonych ołowiem pojemnikach, z dala od miejsc stałego przebywania ludzi. Należy go izolować od innych minerałów, które mogłyby ulec uszkodzeniu radiacyjnemu. Etykieta musi zawierać wyraźne ostrzeżenie o promieniotwórczości.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej