Pyroxene
Wzór chemiczny: ADSi₂O₆
Pirokseny to ważna grupa krzemianów skałotwórczych, kluczowa dla klasyfikacji skał magmowych i metamorficznych, o zróżnicowanym składzie i barwie.
Właściwości
- Twardość Mohsa
- 5-7
- Połysk
- Vitreous
- Rysa
- White to grayish green
- Gęstość
- 0
- Łupliwość
- Good, two planes intersecting at angles of ~87° and 93°
- Przełam
- Uneven
- Przezroczystość
- Transparent to opaque
- Układ krystaliczny
- Monoclinic
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Najważniejszą cechą diagnostyczną piroksenów, widoczną zwłaszcza w większych kryształach lub na przekrojach, jest kąt między płaszczyznami łupliwości, wynoszący około 87° i 93° (czyli bliski 90°). To odróżnia je od bardzo podobnej grupy amfiboli, gdzie kąty te wynoszą około 56° i 124°. Kryształy piroksenów mają często przekrój zbliżony do kwadratu. ## Odróżnianie od podobnych - **Amfibole (np. hornblenda):** Główna różnica to kąt łupliwości (prawie 90° u piroksenów, ok. 60/120° u amfiboli). Kryształy amfiboli mają często przekrój sześcioboczny, a piroksenów - czworoboczny. - **Turmaliny:** Turmaliny mają podobny pokrój słupkowy, ale zazwyczaj wykazują charakterystyczne prążkowanie wzdłuż ścian kryształu i mają przekrój w kształcie zaokrąglonego trójkąta. Są też twardsze (7-7.5). - **Epidoty:** Często występują w podobnych środowiskach i mają zieloną barwę, ale krystalizują w układzie jednoskośnym i mają doskonałą łupliwość w jednym kierunku. ## Formy kryształów Kryształy piroksenów są zazwyczaj krótkimi, krępymi słupami o przekroju czworobocznym lub ośmiobocznym. Występują również w formie skupień ziarnistych, włóknistych (jak w przypadku azbestu piroksenowego), promienistych lub w postaci nieregularnych ziaren w skale.
Środowisko występowania
## Geneza Pirokseny są kluczowymi minerałami w skałach magmowych, zarówno głębinowych (gabro, perydotyt, piroksenit), jak i wylewnych (bazalt, andezyt). Krystalizują w wysokich temperaturach bezpośrednio z magmy. Powstają również w warunkach metamorfizmu wysokiego ciśnienia i temperatury, tworząc skały takie jak eklogity (złożone z omfacytu i granatu) czy granulity. Mogą także występować w niektórych skałach osadowych jako minerał ciężki. ## Asocjacje mineralne Pirokseny współwystępują z szeroką gamą minerałów, w zależności od środowiska. W skałach magmowych są to najczęściej oliwiny, plagioklazy, amfibole i magnetyt. W skałach metamorficznych towarzyszą im granaty (szczególnie w eklogitach), epidoty, wezuwian, wollastonit i kalcyt (w skarnach). ## Lokalizacje Jako minerały skałotwórcze, pirokseny występują na całym świecie. Jednak okazy o znaczeniu kolekcjonerskim pochodzą z konkretnych lokalizacji: - **Diopsyd:** Dolina Zillertal (Austria), Ala (Włochy), Outokumpu (Finlandia), De Kalb (USA), Syberia (Rosja). - **Spodumen (kunzyt, hiddenit):** Minas Gerais (Brazylia), Afganistan, Pakistan, Kalifornia (USA). - **Augit:** Region Eifel (Niemcy), Wezuwiusz (Włochy), Ontario i Quebec (Kanada). - **Jadeit:** Mjanma (Birma - najważniejsze źródło jubilerskiego jadeitu), Gwatemala, Kalifornia (USA). - **Hedenbergit:** Wyspa Serifos (Grecja), Dalniegorsk (Rosja), Broken Hill (Australia).
Rzadkość
Pospolity
Dla kolekcjonerów
## Kryteria jakości Atrakcyjność kolekcjonerska okazów piroksenów zależy od konkretnego minerału z grupy. Ogólnie ceni się: - **Dobrze wykształcone kryształy:** Ostre, niezaburzone formy słupkowe lub tabliczkowe są znacznie bardziej pożądane niż bezpostaciowe agregaty. - **Barwa:** Intensywna i czysta barwa jest kluczowa, np. chromowy diopsyd o szmaragdowej zieleni, fioletoworóżowy kunzyt czy głęboko zielony jadeit. - **Przezroczystość:** Przezroczyste kryształy (np. spodumen, diopsyd) są rzadkie i wysoko cenione, zwłaszcza jeśli nadają się do fasetowania. - **Rozmiar:** Duże, dobrze uformowane kryształy są rzadkością i osiągają wysokie ceny. - **Asocjacje:** Estetyczne połączenia z innymi minerałami (np. diopsyd z granatem, hedenbergit z kwarcem) podnoszą wartość okazu. ## Popularne stanowiska Najbardziej cenione okazy pochodzą z klasycznych lokalizacji, które dostarczają minerałów o wyjątkowej jakości. Dla diopsydu są to włoskie i austriackie Alpy, dla spodumenu - Afganistan i Brazylia, a dla hedenbergitu - wyspa Serifos w Grecji. Okazy augitu z wulkanicznych bomb w regionie Eifel w Niemczech również są popularne wśród kolekcjonerów.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazy piroksenów są stosunkowo twarde i chemicznie odporne. Można je bezpiecznie czyścić letnią wodą z dodatkiem łagodnego mydła i użyciem miękkiej szczoteczki. Po umyciu należy je dokładnie wypłukać, najlepiej w wodzie destylowanej, i pozostawić do całkowitego wyschnięcia. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z silnymi kwasami, zwłaszcza fluorowodorowym, które mogą uszkodzić powierzchnię minerału. Mimo stosunkowo dużej twardości, okazy należy chronić przed uderzeniami i zarysowaniem przez twardsze minerały (np. kwarc, korund). Niektóre odmiany, jak kunzyt (różowy spodumen), mogą blaknąć pod wpływem długotrwałej ekspozycji na intensywne światło słoneczne. ## Przechowywanie Okazy piroksenów najlepiej przechowywać w osobnych, wyściełanych pudełkach lub na podstawkach, aby uniknąć wzajemnego rysowania się z innymi minerałami w kolekcji. W przypadku eksponowania odmian wrażliwych na światło, należy unikać bezpośredniego nasłonecznienia.