Pyrosmalite-(Mn)

Wzór chemiczny: Mn₂+₈Si₆O₁₅(OH,Cl)₁₀

Krzemian manganu tworzący charakterystyczne tabliczkowe, pseudoheksagonalne kryształy o perłowym połysku.

## Charakterystyka Pirosmalit-(Mn) jest minerałem z grupy pirosmalitu, będącym uwodnionym krzemianem manganu z domieszką chloru. Tworzy charakterystyczne, dobrze wykształcone kryształy o pokroju tabliczkowym i zarysie heksagonalnym, choć krystalizuje w układzie trygonalnym. Kryształy często występują w postaci rozetkowych lub promienistych agregatów, a także w formie skupień ziarnistych i blaszkowych. Powierzchnie podstawy kryształów (płaszczyzny łupliwości) wykazują wyraźny perłowy połysk, podczas gdy inne ściany mogą być szkliste lub tłuste. ## Właściwości fizyczne Twardość minerału w skali Mohsa wynosi 4.5, co klasyfikuje go jako materiał stosunkowo miękki. Jest kruchy i wykazuje doskonałą łupliwość w jednej płaszczyźnie, równoległej do podstawy kryształu. Gęstość waha się w przedziale 3.06-3.19 g/cm³. Minerał jest zazwyczaj przeświecający, a w grubszych fragmentach lub w przypadku ciemniejszych odmian staje się nieprzezroczysty. ## Barwy i odmiany Najczęściej spotykane barwy to odcienie brązu, od bladożółtobrązowego po czerwonobrązowy i niemal czarny. Występuje także w barwach szarozielonych i szarych. Pirosmalit-(Mn) tworzy szereg izomorficzny z pirosmalitem-(Fe), w którym żelazo dominuje nad manganem. W zależności od stosunku Mn:Fe barwa i inne właściwości fizyczne mogą się nieznacznie zmieniać. ## Historia i nazwa Nazwa "pirosmalit" pochodzi od greckich słów *pyr* (πῦρ) oznaczającego "ogień" oraz *osme* (ὀσμή) oznaczającego "zapach". Nawiązuje ona do charakterystycznego zapachu wydzielanego przez minerał podczas jego podgrzewania. Przyrostek "-(Mn)" został dodany w 1982 roku przez Międzynarodową Asocjację Mineralogiczną (IMA) w celu odróżnienia manganowego członka szeregu od jego żelazowego odpowiednika, pirosmalitu-(Fe). ## Zastosowania Pirosmalit-(Mn) nie ma zastosowań przemysłowych. Jest natomiast cenionym i poszukiwanym minerałem kolekcjonerskim, zwłaszcza okazy pochodzące z klasycznych lokalizacji, takich jak Franklin w USA czy Broken Hill w Australii.

Właściwości

Twardość Mohsa: 4.5
Połysk: Pearly to Vitreous or Greasy
Rysa: Pale brown
Gęstość: 3.06-3.19
Łupliwość: Perfect on {0001}
Przełam: Uneven
Przezroczystość: Translucent to Opaque
Układ krystaliczny: Trigonal

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczowymi cechami diagnostycznymi pirosmalitu-(Mn) są jego tabliczkowy, pseudoheksagonalny pokrój kryształów, doskonała łupliwość w jednym kierunku oraz perłowy połysk na płaszczyznach łupliwości. Charakterystyczne jest również jego występowanie w paragenezie z innymi minerałami manganu. ## Odróżnianie od podobnych Pirosmalit-(Mn) bywa mylony z minerałami o podobnym pokroju i połysku, takimi jak miki (np. biotyt, muskowit) czy friedelit. - Od mik odróżnia go większa twardość (4.5 w porównaniu do 2.5-3 dla mik), mniejsza elastyczność blaszek oraz inny skład chemiczny. - Friedelit, choć często współwystępuje z pirosmalitem, ma zazwyczaj bardziej kuliste lub sferolityczne agregaty i inną strukturę krystaliczną. - Pirosmalit-(Fe) jest wizualnie niemal identyczny i pewne rozróżnienie wymaga analizy chemicznej. ## Formy kryształów Kryształy są zazwyczaj grubo- lub cienkotabliczkowe, o wyraźnym heksagonalnym zarysie. Często tworzą agregaty równolegle zrośniętych kryształów, a także wachlarzowate i rozetkowe skupienia. Występuje również w formie skupień blaszkowych, ziarnistych lub masach zbitych.

Środowisko występowania

## Geneza Pirosmalit-(Mn) jest minerałem typowym dla zmetamorfizowanych, stratoidalnych złóż rud manganu i cynku. Powstaje w warunkach metamorfizmu kontaktowego i regionalnego. Spotykany jest również w skarnach manganowych. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi minerałami manganowymi i krzemianami. W złożu Franklin i Sterling Hill (USA) jego typowymi minerałami towarzyszącymi są franklinit, willemit, rodochrozyt, tefroit, rodonit i kalcyt. W Broken Hill (Australia) występuje w asocjacji z galeną, sfalerytem, rodonitem i kwarcem. ## Lokalizacje Najważniejsze i najbardziej znane na świecie lokalizacje, z których pochodzą najlepsze okazy pirosmalitu-(Mn), to kopalnie w rejonie Franklin i Sterling Hill w New Jersey, USA. Inne znaczące stanowiska to Broken Hill w Nowej Południowej Walii (Australia), Långban i Nordmark w Szwecji oraz kopalnia Wafangzi w prowincji Liaoning w Chinach.

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najwyżej cenione okazy pirosmalitu-(Mn) charakteryzują się ostrymi, dobrze wykształconymi kryształami o wyraźnym heksagonalnym zarysie. Duże, pojedyncze kryształy lub estetyczne rozety na kontrastującej matrycy (np. na białym kalcycie) są szczególnie poszukiwane. Intensywność i odcień barwy brązowej również wpływają na atrakcyjność, podobnie jak silny perłowy połysk. ## Popularne stanowiska Za klasyczne i dostarczające najlepszych na świecie okazów uważa się lokalizacje w USA: Franklin i Sterling Hill. Okazy z tych miejsc stanowią wzorzec dla tego minerału. Wysokiej jakości materiał pochodzi również z Broken Hill w Australii, znanego z dużych i dobrze uformowanych kryształów.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy należy czyścić delikatnie, używając miękkiego pędzelka i wody destylowanej. Ze względu na doskonałą łupliwość, należy unikać myjek ultradźwiękowych oraz silnego strumienia wody, które mogłyby doprowadzić do rozwarstwienia się kryształów. ## Czego unikać Minerał jest wrażliwy na działanie silnych kwasów. Należy unikać gwałtownych zmian temperatury oraz podgrzewania, które może prowadzić do jego uszkodzenia. Chronić przed uderzeniami i upadkami, które mogą łatwo uszkodzić kruche kryształy wzdłuż płaszczyzn łupliwości. ## Przechowywanie Zaleca się przechowywanie okazów w osobnych, wyściełanych pudełkach lub gablotach, aby uniknąć zarysowań przez twardsze minerały. Należy chronić je przed kurzem i bezpośrednim, długotrwałym działaniem światła słonecznego, chociaż nie jest on szczególnie wrażliwy na światło.

Powiązane minerały

Źródła

IMA Mineral List (CNMNC)

Czytaj więcej