Pyrosmalite-(Fe)

Wzór chemiczny: Fe<sup>2+</sup><sub>8</sub>Si<sub>6</sub>O<sub>15</sub>(OH)<sub>10</sub>

Krzemian żelaza o tabliczkowych, heksagonalnych kryształach i charakterystycznym zapachu wydzielanym podczas podgrzewania.

## Charakterystyka Pyrosmalit-(Fe) jest minerałem z grupy krzemianów warstwowych, będącym żelazowym analogiem pyrosmalitu-(Mn). Tworzy charakterystyczne, dobrze wykształcone, tabliczkowe kryształy o zarysie heksagonalnym. Występuje również w formie skupień blaszkowych, łuskowych lub w postaci mas zbitych. Jego barwa waha się od bladożółtej, brązowej i szarozielonej do niemal czarnej. Na płaszczyznach łupliwości wykazuje połysk perłowy, podczas gdy na innych powierzchniach jest on tłusty lub szklisty. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się twardością 4.5 w skali Mohsa i gęstością w zakresie 3.06-3.19 g/cm³. Posiada doskonałą łupliwość w jednej płaszczyźnie, co sprawia, że łatwo dzieli się na cienkie blaszki. Jest kruchy, a jego przełam jest nierówny. Zazwyczaj jest przeświecający do nieprzezroczystego. ## Barwy i odmiany Pyrosmalit-(Fe) jest członem szeregu izomorficznego z pyrosmalitem-(Mn), w którym żelazo dominuje nad manganem. Jego kolorystyka jest bezpośrednio związana z zawartością żelaza i obejmuje odcienie brązu, zieleni i szarości. Nie wyróżnia się nazwanych odmian handlowych ani barwnych. ## Historia i nazwa Nazwa minerału, nadana w 1808 roku przez Friedricha Hausmanna, pochodzi od greckich słów *pyros* (ogień) i *osme* (zapach). Nawiązuje ona do specyficznego, ostrego zapachu, jaki wydziela się z minerału podczas jego podgrzewania w płomieniu. Przyrostek "-(Fe)" został dodany w 1987 roku przez Międzynarodową Asocjację Mineralogiczną (IMA) w celu odróżnienia go od manganowego odpowiednika w grupie pyrosmalitu. ## Zastosowania Pyrosmalit-(Fe) nie ma zastosowań przemysłowych. Jest natomiast minerałem cenionym przez kolekcjonerów i mającym znaczenie naukowe w badaniach nad procesami metamorficznymi w złożach rud żelaza i manganu.

Właściwości

Twardość Mohsa
4.5
Połysk
Pearly to Greasy
Rysa
Pale yellowish brown
Gęstość
3.06 - 3.19
Łupliwość
Perfect on {0001}
Przełam
Uneven
Przezroczystość
Translucent to Opaque
Układ krystaliczny
Trigonal

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczowymi cechami identyfikacyjnymi pyrosmalitu-(Fe) są jego heksagonalny pokrój kryształów, doskonała łupliwość podstawowa oraz perłowy połysk na płaszczyznach łupliwości. Charakterystyczny jest również jego zapach podczas ogrzewania, choć jest to próba niszcząca. Występowanie w paragenezie z minerałami rud żelaza i manganu jest silną wskazówką diagnostyczną. ## Odróżnianie od podobnych Pyrosmalit-(Fe) bywa mylony z biotytem lub stilpnomelanem. Od biotytu odróżnia go większa twardość i brak elastyczności blaszek. Stilpnomelan częściej tworzy promieniste agregaty i ma inny odcień połysku. Odróżnienie od pyrosmalitu-(Mn) jest zazwyczaj niemożliwe bez analizy chemicznej (EDS, WDS). ## Formy kryształów Najczęściej tworzy grube lub cienkie tabliczkowe kryształy o sześciobocznym zarysie. Występuje także w formie agregatów blaszkowych, łuskowych, foliowanych oraz jako skupienia zbite lub ziarniste.

Środowisko występowania

## Geneza Pyrosmalit-(Fe) jest minerałem typowym dla zmetamorfizowanych, stratoidalnych złóż rud żelaza i manganu. Powstaje również w skarnach wapniowo-żelazowo-manganowych. Rzadziej spotykany jest jako produkt hydrotermalnej alteracji w skałach wulkanicznych i subwulkanicznych. ## Asocjacje mineralne Współwystępuje z minerałami takimi jak magnetyt, hematyt, grunerit, dannemoryt, rodonit, tefroit, stilpnomelan, a także z siarczkami, np. pirytem i chalkopirytem. ## Lokalizacje Najważniejsze stanowiska na świecie to historyczna lokalizacja typowa w kopalni Bjelke w Nordmark (Szwecja) oraz złoże Broken Hill w Nowej Południowej Walii (Australia), skąd pochodzą duże i dobrze wykształcone kryształy. Inne znane wystąpienia to Sterling Hill w New Jersey (USA), a także lokalizacje w Japonii, Chinach i Kazachstanie.

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najwyżej cenione okazy to te z ostrymi, dobrze wykształconymi, heksagonalnymi kryształami, zwłaszcza o znacznej wielkości i grubości. Atrakcyjność podnosi intensywna, jednolita barwa (np. głęboki brąz) oraz przezroczystość. Okazy na matriksie, zwłaszcza w towarzystwie kontrastujących minerałów (np. magnetytu), są szczególnie poszukiwane. ## Popularne stanowiska Za klasyczne i dostarczające najlepszych okazów uważa się stanowiska w Nordmark (Szwecja) oraz Broken Hill (Australia). Okazy z tych lokalizacji są standardem dla tego minerału i osiągają najwyższe ceny na rynku kolekcjonerskim.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy należy czyścić bardzo ostrożnie, najlepiej za pomocą miękkiego pędzelka na sucho. W razie konieczności można użyć wody destylowanej, ale należy unikać długotrwałego moczenia i natychmiastowo osuszyć okaz. Ze względu na doskonałą łupliwość, czyszczenie mechaniczne musi być wyjątkowo delikatne. ## Czego unikać Należy bezwzględnie unikać myjek ultradźwiękowych, które mogą spowodować rozpadnięcie się okazu wzdłuż płaszczyzn łupliwości. Minerał jest wrażliwy na działanie kwasów i innych silnych chemikaliów. Należy chronić go przed uderzeniami i gwałtownymi zmianami temperatury. ## Przechowywanie Zaleca się przechowywanie okazów w osobnych, wyściełanych pudełkach, aby zabezpieczyć je przed uszkodzeniami mechanicznymi. Należy unikać miejsc o dużej wilgotności oraz bezpośredniej ekspozycji na światło słoneczne, która może z czasem wpłynąć na jego barwę.

Powiązane minerały

Źródła

Czytaj więcej