Pyrophanite

Wzór chemiczny: Mn²⁺Ti⁴⁺O₃

Pirofanit to tlenek manganu i tytanu z grupy ilmenitu, wyróżniający się charakterystyczną, głęboką czerwoną barwą i szklistym do metalicznego połyskiem.

## Charakterystyka Pirofanit jest tlenkiem tytanu i manganu należącym do grupy ilmenitu. Tworzy cienkie, tabliczkowe kryształy o heksagonalnym zarysie, a także występuje w formie skupień ziarnistych lub jako rozproszone ziarna w skale macierzystej. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest intensywna, głęboka czerwień, chociaż bywa też zielonkawożółty lub niemal czarny. Połysk pirofanitu jest opisywany jako szklisty, submetaliczny, a na niektórych powierzchniach nawet metaliczny. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się twardością w zakresie 5-6 w skali Mohsa, co czyni go stosunkowo odpornym na zarysowania. Jego gęstość wynosi około 4,54 g/cm³, jest więc zauważalnie ciężki jak na minerał niemetaliczny. Jest nieprzezroczysty. ## Barwy i odmiany Dominującą i najbardziej rozpoznawalną barwą pirofanitu jest krwistoczerwona do czerwonobrunatnej. Spotykane są również okazy o barwie zielonkawożółtej, brązowej, a nawet czarnej. Nie wyróżnia się nazwanych odmian, a klasyfikacja opiera się głównie na barwie i stopniu krystalizacji. ## Historia i nazwa Nazwa pirofanitu pochodzi od greckich słów *πυρ* (pyr - ogień) i *φαίνεσθαι* (phainesthai - pojawiać się), co nawiązuje do jego ognistoczerwonej barwy. Minerał został po raz pierwszy opisany w 1890 roku przez Axela Hamberga na podstawie okazów znalezionych w kopalni Harstigen w Szwecji, która jest jego lokalizacją typową. ## Zastosowania Ze względu na swoją rzadkość i niewielkie rozmiary kryształów, pirofanit nie ma zastosowania przemysłowego. Jest natomiast cenionym i poszukiwanym minerałem kolekcjonerskim.

Właściwości

Twardość Mohsa
5-6
Połysk
Szklisty, Półmetaliczny
Rysa
Ochre yellow with greenish tinge
Gęstość
4.537
Łupliwość
On <mi>{02_21} perfect; {10_12}</mi> less perfect.
Przełam
Conchoidal,Sub-Conchoidal
Przezroczystość
Opaque
Układ krystaliczny
Trigonal

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną pirofanitu jest jego krwistoczerwona barwa w połączeniu z tabliczkowym pokrojem kryształów o heksagonalnym zarysie. Charakterystyczna jest również żółtawa rysa z zielonkawym odcieniem oraz stosunkowo wysoka gęstość. Minerał często występuje jako drobne, rozproszone kryształy w skale. ## Odróżnianie od podobnych Czerwony pirofanit bywa mylony z rutylem, który jednak zazwyczaj ma czerwonobrunatną lub czarną rysę. Cynkit ma podobną barwę, ale jest znacznie rzadszy, ma pomarańczowożółtą rysę i często wykazuje fluorescencję. Hematyt, choć bywa tabliczkowy, ma charakterystyczną wiśniowoczerwoną rysę. Od ilmenitu, z którym tworzy szereg, odróżnia go głównie czerwona barwa (ilmenit jest czarny) i jaśniejsza rysa. ## Formy kryształów Pirofanit krystalizuje w formie cienkich, tabliczkowych kryształów o sześciobocznym konturze. Występuje również w postaci skupień ziarnistych, rozetkowych agregatów lub jako pojedyncze, wrośnięte w skałę ziarna.

Środowisko występowania

## Geneza Pirofanit jest minerałem powstającym w skałach metamorficznych bogatych w mangan, takich jak skarny i złoża rud manganu. Tworzy się również w niektórych pegmatytach sjenitowych, karbonatytach oraz jako minerał akcesoryjny w gabrach i anortozytach. Może także występować w żyłach alpejskich. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi minerałami manganu, takimi jak rodonit, spessartyn, tefroit, a także z kalcytem, dolomitem, magnetytem, franklinitem, willemitem i cynkitem (zwłaszcza w złożu Franklin, USA). W pegmatytach towarzyszą mu nefelin, eudialit i mikroklin. ## Lokalizacje Najważniejsze stanowiska pirofanitu na świecie to historyczna lokalizacja typowa - kopalnia Harstigen w Szwecji. Znaczące okazy pochodzą również ze złoża Franklin w New Jersey (USA), gdzie występuje w asocjacji z rzadkimi minerałami cynku. Inne znane lokalizacje to Mont Saint-Hilaire w Kanadzie, Półwysep Kola w Rosji, Broken Hill w Australii oraz niektóre stanowiska w Brazylii i Japonii.

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, ostrymi kryształami o intensywnej, krwistoczerwonej barwie i silnym połysku. Wysoko oceniane są również bogate grupy kryształów na kontrastującej matrycy skalnej, na przykład na białym kalcycie. Wielkość kryształów jest istotnym czynnikiem - okazy przekraczające centymetr są rzadkie i bardzo poszukiwane. ## Popularne stanowiska Za klasyczne i dostarczające najlepszych okazów uważa się złoże Franklin w New Jersey, USA. Okazy stamtąd charakteryzują się doskonałym wykształceniem i barwą. Historyczne okazy ze szwedzkiej kopalni Harstigen również są wysoko cenione. Inne poszukiwane przez kolekcjonerów pirofanity pochodzą z Mont Saint-Hilaire w Kanadzie oraz z Broken Hill w Australii.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy pirofanitu należy czyścić ostrożnie, używając miękkiej szczoteczki i wody destylowanej. Można stosować mydło o neutralnym pH, ale należy je dokładnie spłukać. Nie zaleca się myjek ultradźwiękowych, które mogą uszkodzić delikatne kryształy lub powierzchnie z łupliwością. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z silnymi kwasami i zasadami, które mogą reagować z minerałem. Pirofanit jest stabilny w normalnych warunkach, jednak należy unikać ekstremalnych zmian temperatury. Długotrwała ekspozycja na intensywne światło słoneczne nie jest zalecana, chociaż nie ma dowodów na jego blaknięcie. ## Przechowywanie Kolekcjonerskie okazy pirofanitu najlepiej przechowywać w osobnych, wyściełanych pudełkach lub na podstawkach w zamkniętych gablotach, aby chronić je przed kurzem i uszkodzeniami mechanicznymi. Należy unikać przechowywania go razem z twardszymi minerałami (np. kwarcem, korundem), które mogłyby go zarysować.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej