Pumpellyite-(Fe^3+^)

Wzór chemiczny: Ca₂Fe₃+Al₂(SiO₄)(Si₂O₇)(OH,O)₂·H₂O

Pumpellyit-(Fe³⁺) to minerał z grupy krzemianów, będący odmianą pumpellyitu bogatą w żelazo, tworzący charakterystyczne, włókniste agregaty o zielonej barwie.

## Charakterystyka Pumpellyit-(Fe³⁺) jest minerałem należącym do grupy pumpellyitu, w którym trójwartościowe żelazo (Fe³⁺) dominuje na jednej z pozycji w strukturze krystalicznej, zastępując glin. Tworzy on najczęściej skupienia włókniste, promieniste lub sferolityczne, rzadziej spotykany jest w formie słabo wykształconych, tabliczkowych lub słupkowych kryształów. Jego wygląd jest bardzo charakterystyczny, często występuje w postaci drobnych igiełek wypełniających pustki w skale. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się twardością wynoszącą 6 w skali Mohsa. Jego połysk jest szklisty, a na powierzchniach przełamu może być jedwabisty. Jest minerałem stosunkowo gęstym, o gęstości około 3.23 g/cm³. Kryształy są zazwyczaj przeświecające do nieprzezroczystych. ## Barwy i odmiany Pumpellyit-(Fe³⁺) występuje w różnych odcieniach zieleni - od ciemnozielonej, przez niebieskozieloną, po zielonobrązową. Barwa jest bezpośrednio związana z zawartością żelaza. Nie wyróżnia się nazwanych odmian handlowych czy gemmologicznych, a klasyfikacja opiera się na dominującym kationie w strukturze (np. pumpellyit-(Mg), pumpellyit-(Mn²⁺), pumpellyit-(Al)). ## Historia i nazwa Nazwa "pumpellyit" została nadana w 1925 roku przez Charlesa Palache'a i Helen E. Vassar na cześć amerykańskiego geologa Raphaela Pumpelly'ego (1837-1923), który jako pierwszy opisał ten minerał (choć nie jako nowy gatunek) z półwyspu Keweenaw w Michigan, USA. Przyrostek "-(Fe³⁺)" został dodany później zgodnie z zasadami nazewnictwa Międzynarodowej Asocjacji Mineralogicznej (IMA) w celu precyzyjnego określenia składu chemicznego tej konkretnej odmiany, w której dominuje żelazo trójwartościowe.

Właściwości

Twardość Mohsa: 6
Połysk: Vitreous
Rysa: Greenish white
Gęstość: 3.23
Łupliwość: Good on {001}, poor on {100}
Przełam: Uneven, Splintery
Przezroczystość: Translucent to Opaque
Układ krystaliczny: Monoclinic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Pumpellyit-(Fe³⁺) najłatwiej rozpoznać po jego charakterystycznej formie występowania - w postaci promienistych lub włóknistych agregatów wypełniających pustki i szczeliny w skałach metamorficznych niskiego stopnia oraz w zmienionych bazaltach. Zielona barwa i szklisty do jedwabistego połysk są również ważnymi cechami wskazującymi. ## Odróżnianie od podobnych Może być mylony z innymi zielonymi krzemianami, takimi jak epidot, aktynolit czy chloryt. Od epidotu odróżnia go często forma skupień (epidot tworzy bardziej ziarniste lub słupkowe kryształy) i nieco inne odcienie zieleni. Aktynolit ma zwykle bardziej wydłużone, listewkowe kryształy. Chloryty są znacznie bardziej miękkie (twardość 2-2.5) i mają doskonałą łupliwość w jednym kierunku, co daje blaszki. ## Formy kryształów Kryształy są rzadkie i zazwyczaj słabo wykształcone, o pokroju tabliczkowym lub słupkowym. Najczęściej spotykane są skupienia włókniste, promieniste, sferolityczne oraz zbite masy wypełniające migdały i żyłki w skałach.

Środowisko występowania

## Geneza Pumpellyit-(Fe³⁺) jest charakterystycznym minerałem dla facji zeolitowej i prehnitowo-pumpellyitowej - stref metamorfizmu regionalnego niskiego stopnia. Powstaje w wyniku hydrotermalnych przeobrażeń bazaltów i gabr, często wypełniając pęcherze pogazowe (migdały) i szczeliny w tych skałach. Może również tworzyć się w skałach osadowych bogatych w fragmenty wulkaniczne (szarogłazach) poddanych procesom diagenezy i anchimetamorfizmu. ## Asocjacje mineralne Często współwystępuje z takimi minerałami jak prehnit, epidot, chloryty, kwarc, kalcyt, laumontyt i inne zeolity, a także z miedzią rodzimą (zwłaszcza w rejonie Wielkich Jezior w USA). ## Lokalizacje Znaczące stanowiska pumpellyitu-(Fe³⁺) znajdują się w USA, szczególnie na półwyspie Keweenaw w stanie Michigan, gdzie występuje w zmienionych potokach lawowych i jest kojarzony ze złożami miedzi. Inne znane lokalizacje to m.in. Långban w Szwecji; Harz w Niemczech; Val d'Aosta we Włoszech oraz tereny wulkaniczne w Nowej Zelandii.

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, promienistymi agregatami o intensywnej, szmaragdowozielonej barwie, kontrastujące z jasną skałą macierzystą (np. z białym prehnitem lub kalcytem). Ważny jest również rozmiar agregatów oraz brak uszkodzeń delikatnych włókien. Okazy z klasycznych lokalizacji, jak Michigan, są szczególnie poszukiwane. ## Popularne stanowiska Za najlepsze dla tego minerału uchodzą historyczne kopalnie miedzi na półwyspie Keweenaw w Michigan (USA), skąd pochodzą klasyczne okazy z miedzią rodzimą. Atrakcyjne okazy znajdowane są również w kamieniołomach w okolicach Långban w Szwecji.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy pumpellyitu-(Fe³⁺) można bezpiecznie czyścić za pomocą miękkiej szczoteczki i wody destylowanej. Należy unikać myjek ultradźwiękowych, które mogą uszkodzić delikatne, włókniste agregaty. ## Czego unikać Minerał ten jest wrażliwy na działanie silnych kwasów, które mogą go trawić i uszkadzać. Należy również unikać narażenia na wysoką temperaturę oraz gwałtowne zmiany termiczne. Długotrwała ekspozycja na bezpośrednie światło słoneczne nie jest zalecana, choć nie powoduje ona gwałtownej zmiany barwy. ## Przechowywanie Kolekcjonerskie okazy, zwłaszcza te z dobrze wykształconymi, igiełkowymi kryształami, powinny być przechowywane w zamykanych pudełkach lub gablotach, aby chronić je przed kurzem i uszkodzeniami mechanicznymi. Ze względu na kruchość, należy unikać umieszczania cięższych minerałów na okazach pumpellyitu.

Powiązane minerały

Źródła

Czytaj więcej