Pumpellyite-(Fe^2+^)

Wzór chemiczny: Ca<sub>2</sub>Fe<sup>2+</sup>Al<sub>2</sub>(SiO<sub>4</sub>)(Si<sub>2</sub>O<sub>7</sub>)(OH)<sub>2</sub>·H<sub>2</sub>O

Pumpellyit-(Fe²⁺) to minerał z grupy krzemianów, tworzący charakterystyczne, włókniste lub promieniste agregaty o barwie od zielonej do niebieskozielonej.

## Charakterystyka Pumpellyit-(Fe²⁺) jest minerałem należącym do grupy pumpellyitu, w którym żelazo (Fe²⁺) dominuje na określonej pozycji w strukturze krystalicznej. Tworzy on najczęściej skupienia włókniste, igiełkowe lub promieniste, rzadziej spotykane są drobne, tabliczkowe kryształy. Okazy mają zazwyczaj niewielkie rozmiary, a poszczególne kryształy są często mikroskopijne, zrośnięte w gęste agregaty wypełniające szczeliny lub pęcherze pogazowe w skałach. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się twardością wynoszącą 6 w skali Mohsa. Jego połysk jest szklisty, a na powierzchniach przełamu może być jedwabisty. Jest minerałem stosunkowo gęstym, o gęstości około 3.2 g/cm³. Jest kruchy i wykazuje dobrą łupliwość w jednym kierunku. ## Barwy i odmiany Pumpellyit-(Fe²⁺) występuje w odcieniach od zielonego, przez niebieskozielony, aż po ciemnozielony i niemal czarny. Jego barwa jest bezpośrednio związana z zawartością żelaza. Nie wyróżnia się nazwanych odmian handlowych ani gemmologicznych, a klasyfikacja opiera się na dominującym kationie w strukturze (np. pumpellyit-(Mg), pumpellyit-(Mn²⁺), pumpellyit-(Al)). ## Historia i nazwa Nazwa "pumpellyit" została nadana w 1925 roku przez Charlesa Palache'a i Helen E. Vassar na cześć amerykańskiego geologa Raphaela Pumpelly'ego (1837–1923), który jako pierwszy opisał ten minerał (choć nie jako nowy gatunek) z półwyspu Keweenaw w Michigan, USA. Przyrostek "-(Fe²⁺)" został dodany później zgodnie z zasadami nazewnictwa Międzynarodowej Asocjacji Mineralogicznej (IMA), aby precyzyjnie określić dominantę na pozycji kationu dwuwartościowego. ## Zastosowania Pumpellyit-(Fe²⁺) nie ma żadnego znaczenia przemysłowego. Jest natomiast minerałem interesującym dla kolekcjonerów specjalizujących się w minerałach skał metamorficznych oraz dla naukowców badających procesy metamorfizmu niskiego stopnia.

Właściwości

Twardość Mohsa
6
Połysk
Szklisty
Rysa
Zielonkawoszara
Gęstość
3.18 - 3.25
Łupliwość
Dobra na {001}, słaba na {100}
Przełam
Nierówny, zadziorowy
Przezroczystość
Prześwitujący do nieprzezroczystego
Układ krystaliczny
Jednoskośny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Pumpellyit-(Fe²⁺) najłatwiej rozpoznać po jego charakterystycznych formach występowania – promienistych lub włóknistych agregatach wypełniających pustki w skałach. Zielona do niebieskozielonej barwa jest również istotną wskazówką. Twardość (6 w skali Mohsa) pozwala odróżnić go od wielu bardziej miękkich minerałów wtórnych. ## Odróżnianie od podobnych Pumpellyit-(Fe²⁺) bywa mylony z epidotem, aktynolitem lub chlorytem. Epidot tworzy zazwyczaj lepiej wykształcone, słupkowe kryształy o charakterystycznym, pistacjowozielonym kolorze. Aktynolit również tworzy igiełkowe lub włókniste skupienia, ale często ma ciemniejszą, bardziej szarozieloną barwę. Chloryty są znacznie bardziej miękkie (twardość 2-2.5) i mają doskonałą łupliwość w jednym kierunku, tworząc blaszki. ## Formy kryształów Kryształy są rzadkie, zazwyczaj tabliczkowe lub słupkowe, wydłużone wzdłuż osi b. Najczęściej spotyka się go w formie promienistych, sferolitycznych lub włóknistych agregatów, a także jako skupienia zbite i ziarniste.

Środowisko występowania

## Geneza Pumpellyit-(Fe²⁺) jest charakterystycznym minerałem dla skał, które uległy metamorfizmowi niskiego stopnia, w warunkach facji zeolitowej i prehnitowo-pumpellyitowej. Powstaje w wyniku hydrotermalnych przeobrażeń bazaltów, gabr, diabazów i innych skał maficznych. Często wypełnia pęcherze pogazowe (miazgi), żyłki i szczeliny w tych skałach. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z prehnitem, epidotem, chlorytami, kwarcem, kalcytem, laumontytem i innymi zeolitami. W skałach metamorficznych towarzyszą mu także aktynolit, albit i tytanit. ## Lokalizacje Znaczące stanowiska pumpellyitu-(Fe²⁺) znajdują się w rejonie jeziora Superior w USA (półwysep Keweenaw, Michigan), gdzie został po raz pierwszy opisany. Występuje również w Alpach (Szwajcaria, Austria, Włochy), w Nowej Zelandii, Japonii oraz w wielu innych miejscach na świecie, gdzie odsłaniają się zmetamorfizowane skały wulkaniczne.

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, promienistymi agregatami o intensywnej, niebieskozielonej barwie, kontrastujące z jasnym tłem skały macierzystej (np. z prehnitem lub kwarcem). Ważny jest również rozmiar agregatów oraz brak uszkodzeń delikatnych włókien. Dobrze uformowane, widoczne gołym okiem kryształy są wyjątkowo rzadkie i poszukiwane. ## Popularne stanowiska Klasyczne i najbardziej pożądane okazy pochodzą z kopalń miedzi na półwyspie Keweenaw w stanie Michigan, USA. Są one historycznie ważne i często charakteryzują się doskonałą jakością. Inne znane lokalizacje dostarczające materiału kolekcjonerskiego to m.in. Långban w Szwecji oraz niektóre stanowiska w Alpach.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy należy czyścić bardzo ostrożnie, używając miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. W razie potrzeby można użyć wody destylowanej. Należy unikać myjek ultradźwiękowych, które mogą uszkodzić delikatne, włókniste agregaty. ## Czego unikać Minerał jest wrażliwy na działanie silnych kwasów, które mogą go trawić. Należy unikać gwałtownych zmian temperatury oraz długotrwałej ekspozycji na bezpośrednie światło słoneczne, chociaż nie jest znany jego wyraźny wpływ na blaknięcie. ## Przechowywanie Kolekcjonerskie okazy pumpellyitu-(Fe²⁺), zwłaszcza te o delikatnej, igiełkowej budowie, powinny być przechowywane w zamykanych pudełkach lub gablotach, aby chronić je przed uszkodzeniami mechanicznymi i kurzem. Nie wymaga specjalnych warunków wilgotnościowych.

Powiązane minerały

Źródła

Czytaj więcej