Protoenstatite

Wzór chemiczny: Mg₂Si₂O₆

Protoenstatyt to wysokotemperaturowa, rzadka w warunkach ziemskich polimorficzna odmiana enstatytu, znajdowana głównie w meteorytach.

## Charakterystyka Protoenstatyt jest wysokotemperaturowym polimorfem enstatytu, należącym do grupy piroksenów. W warunkach panujących na powierzchni Ziemi jest minerałem niestabilnym i występuje niezwykle rzadko, najczęściej w postaci reliktów wewnątrz kryształów enstatytu lub klinoenstatytu, w które spontanicznie się przekształca podczas ochładzania. Jego identyfikacja jest możliwa niemal wyłącznie za pomocą metod rentgenograficznych (XRD). Zazwyczaj tworzy mikroskopijne, tabliczkowe lub listewkowe kryształy. ## Właściwości fizyczne Z uwagi na niestabilność i mikroskopijne rozmiary kryształów, większość właściwości fizycznych jest trudna do bezpośredniego zmierzenia i często jest ekstrapolowana z danych dla enstatytu. Twardość szacuje się na 5.5 w skali Mohsa, a gęstość wynosi około 3.21 g/cm³. Połysk jest szklisty. ## Barwy i odmiany Obserwowane kryształy są zazwyczaj bezbarwne, białe lub szarawe. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych ani handlowych. ## Historia i nazwa Nazwa nawiązuje do jego statusu jako pierwotnej ("protos") formy enstatytu, stabilnej w najwyższych temperaturach. Został zidentyfikowany jako faza w eksperymentach laboratoryjnych, a jego naturalne występowanie potwierdzono w meteorytach i niektórych skałach wulkanicznych, gdzie został "zamrożony" przez szybkie stygnięcie lawy. ## Zastosowania Protoenstatyt nie ma żadnego zastosowania przemysłowego ani komercyjnego. Jego znaczenie jest czysto naukowe, dostarczając informacji o warunkach panujących podczas formowania się skał w wysokich temperaturach, zarówno w układach ziemskich, jak i pozaziemskich.

Właściwości

Twardość Mohsa: 5.5
Połysk: Vitreous
Rysa: White
Gęstość: 3.21
Łupliwość: Good on {210}
Przełam: Uneven
Przezroczystość: Transparent to translucent
Układ krystaliczny: Orthorhombic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Identyfikacja protoenstatytu w warunkach polowych lub na podstawie cech wizualnych jest niemożliwa. Wymaga specjalistycznych metod laboratoryjnych, przede wszystkim dyfrakcji rentgenowskiej (XRD) lub transmisyjnej mikroskopii elektronowej (TEM), które pozwalają na określenie jego unikalnej struktury krystalicznej. ## Odróżnianie od podobnych Protoenstatyt jest polimorfem enstatytu i klinoenstatytu. Wszystkie trzy mają ten sam wzór chemiczny (Mg₂Si₂O₆), ale różnią się układem krystalograficznym. Enstatyt krystalizuje w układzie rombowym, klinoenstatyt w jednoskośnym, a protoenstatyt również w rombowym, ale o innej grupie przestrzennej i parametrach komórki. Różnice te są możliwe do stwierdzenia wyłącznie za pomocą analizy strukturalnej. ## Formy kryształów Tworzy mikroskopijne kryształy o pokroju tabliczkowym lub listewkowym. Występuje najczęściej jako drobne inkluzje lub relikty wewnątrz kryształów innych piroksenów.

Środowisko występowania

## Geneza Protoenstatyt jest fazą stabilną wyłącznie w wysokich temperaturach (powyżej około 985 °C) i przy niskim ciśnieniu. W warunkach ziemskich krystalizuje z magmy o składzie bogatym w magnez i ubogim w wapń, która uległa bardzo szybkiemu ochłodzeniu (gwałtownemu "zamrożeniu"), co uniemożliwiło jego transformację do stabilnego w niższych temperaturach enstatytu. Takie warunki występują w niektórych skałach wulkanicznych. Jest również ważnym składnikiem niektórych meteorytów, zwłaszcza chondrytów enstatytowych, gdzie powstał w wyniku procesów zachodzących w mgławicy słonecznej. ## Asocjacje mineralne Najczęściej współwystępuje ze swoimi polimorfami - enstatytem i klinoenstatytem. W meteorytach towarzyszą mu minerały takie jak forsteryt, kamacyt, troilit i różne minerały krzemianowe. W skałach ziemskich może występować z forsterytem i szkliwem wulkanicznym. ## Lokalizacje Jego występowanie na Ziemi jest ekstremalnie rzadkie. Potwierdzono go w skałach wulkanicznych z Papui Nowej Gwinei oraz w ksenolitach z wulkanu Bellerberg w górach Eifel w Niemczech. Znacznie częściej spotykany jest w meteorytach, np. w chondrytach enstatytowych znajdowanych na całym świecie.

Rzadkość

Bardzo rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Protoenstatyt jako taki nie jest przedmiotem handlu kolekcjonerskiego ze względu na mikroskopijne rozmiary i konieczność laboratoryjnej identyfikacji. Wartość kolekcjonerską mogą mieć jedynie skały macierzyste (np. rzadkie typy meteorytów lub skały wulkaniczne), w których potwierdzono jego obecność. W takim przypadku o wartości decyduje jakość i znaczenie naukowe całego okazu, a nie sam protoenstatyt. ## Popularne stanowiska Ze względu na charakter minerału, nie ma "popularnych stanowisk" w sensie kolekcjonerskim. Największe znaczenie naukowe mają okazy z potwierdzonych lokalizacji, takich jak kompleks wulkaniczny Bellerberg w Niemczech, oraz chondryty enstatytowe z różnych miejsc spadków.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy zawierające protoenstatyt (zazwyczaj jako inkluzje w innych minerałach) należy czyścić z najwyższą ostrożnością, używając miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. Unikać należy mycia w wodzie i stosowania jakichkolwiek środków chemicznych. ## Czego unikać Minerał jest niestabilny w niskich temperaturach i podatny na przemiany fazowe. Należy unikać gwałtownych zmian temperatury, ultradźwięków oraz naprężeń mechanicznych, które mogą przyspieszyć jego transformację w enstatyt lub klinoenstatyt, niszcząc pierwotną strukturę. ## Przechowywanie Przechowywać w stabilnych warunkach pokojowych, w wyściełanym pudełku klaserowym, z dala od wibracji i źródeł ciepła. Ze względu na jego znaczenie naukowe, okazy powinny być traktowane jako materiał badawczy.