Potassium Dihydrogen Phosphate

Wzór chemiczny: KH<sub>2</sub>PO<sub>4</sub>

Naturalny odpowiednik syntetycznego fosforanu potasu (KDP), bardzo rzadki minerał formujący się w jaskiniach w osadach guana.

## Charakterystyka Archeryt to naturalna, krystaliczna forma diwodorofosforanu potasu (KH₂PO₄), związku znacznie lepiej znanego z laboratoryjnej syntezy (KDP) i zastosowań w technice laserowej. W przyrodzie jest minerałem bardzo rzadkim, występującym w specyficznych warunkach. Tworzy najczęściej naskorupienia, naloty i niewielkie stalaktyty o budowie promienistej lub włóknistej. Rzadko obserwuje się drobne, wykształcone kryształy o pokroju tetragonalnym. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest bardzo miękki, jego twardość w skali Mohsa wynosi zaledwie 2, co oznacza, że można go zarysować paznokciem. Ma niewielką gęstość i jest kruchy. Połysk jest typowo szklisty, a okazy bywają od przezroczystych do przeświecających. ## Barwy i odmiany Archeryt jest najczęściej bezbarwny, biały lub przybiera blado kremowe i żółtawe odcienie. Zanieczyszczenia organiczne mogą nadawać mu również barwę brązowawą. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych ani handlowych. ## Historia i nazwa Nazwa minerału honoruje Michaela Archera (ur. 1945), australijskiego paleontologa z Uniwersytetu Nowej Południowej Walii, który badał złoża w jaskiniach, gdzie dokonano odkrycia. Został opisany w 1977 roku, a jego lokalizacją typową jest jaskinia Petrogale w hrabstwie Dandaragan w Australii Zachodniej. ## Zastosowania Naturalny archeryt, ze względu na swoją rzadkość i niewielkie rozmiary, nie ma żadnego zastosowania przemysłowego i stanowi wyłącznie obiekt zainteresowania kolekcjonerów rzadkich minerałów. Jego syntetyczny odpowiednik, KDP, jest natomiast niezwykle ważnym materiałem w przemyśle optycznym i elektronicznym, używanym do budowy laserów i innych elementów optyki nieliniowej.

Właściwości

Twardość Mohsa
2
Połysk
Vitreous
Rysa
White
Gęstość
2.01
Łupliwość
Imperfect on {101}
Przezroczystość
Transparent to Translucent
Układ krystaliczny
Tetragonal

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną jest środowisko występowania – jaskinie z pokładami guana nietoperzy. Niska twardość (2 w skali Mohsa), szklisty połysk oraz rozpuszczalność w wodzie są charakterystyczne. Reakcja na wilgoć jest natychmiastowa. ## Odróżnianie od podobnych Można go pomylić z innymi minerałami występującymi w jaskiniach, takimi jak gips, halit czy inne rzadkie fosforany i siarczany. Gips jest nieco twardszy, ale również miękki. Halit ma słony smak i doskonałą łupliwość kostkową. Ostateczne odróżnienie od bardzo podobnego bifosfammitu ((NH₄,K)(H₂PO₄)) wymaga zaawansowanych analiz chemicznych. ## Formy kryształów Archeryt najczęściej tworzy promieniste lub włókniste agregaty w formie naskorupień, nalotów i małych stalaktytów. Rzadziej spotyka się go w postaci drobnych, słabo wykształconych kryształów tetragonalnych, często w skupieniach.

Środowisko występowania

## Geneza Jest to minerał wtórny, powstający w wyniku reakcji roztworów bogatych w fosforany, pochodzące z rozkładu guana nietoperzy, z roztworami zawierającymi potas. Krystalizuje w suchym i chronionym przed wodą środowisku jaskiniowym. ## Asocjacje mineralne Archeryt współwystępuje z innymi minerałami typowymi dla złóż guana. Do jego najczęstszych towarzyszy należą bifosfammit, aftitalit, halit, syngenit, sterkoryt, monetyt oraz whitlockit. ## Lokalizacje Najważniejsze i najlepiej udokumentowane stanowiska tego minerału znajdują się w Australii, w jaskiniach Petrogale i Murra-el-elevyn. Notowany jest również z kilku innych jaskiń na świecie, m.in. w Namibii, gdzie panują odpowiednie warunki do jego powstania.

Rzadkość

Bardzo rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Jakość okazów archerytu ocenia się przede wszystkim na podstawie bogactwa i estetyki naskorupień. Najbardziej cenione są okazy z widocznymi, choćby drobnymi, formami krystalicznymi lub dobrze uformowanymi stalaktytami. Ważna jest również asocjacja z innymi rzadkimi minerałami z grupy guana, co podnosi wartość naukową i kolekcjonerską okazu. ## Popularne stanowiska Najbardziej klasyczne i pożądane przez kolekcjonerów okazy pochodzą z lokalizacji typowej – jaskini Petrogale w Australii Zachodniej. Materiał z tego miejsca jest historycznie najważniejszy i stanowi punkt odniesienia dla gatunku.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Archeryt jest rozpuszczalny w wodzie. Czyszczenie na mokro jest absolutnie zabronione i prowadzi do zniszczenia okazu. Dopuszczalne jest wyłącznie czyszczenie na sucho, przy użyciu bardzo miękkiego pędzelka lub sprężonego powietrza z dużej odległości i o niewielkiej sile, aby usunąć kurz. ## Czego unikać Należy bezwzględnie unikać kontaktu z wodą, parą wodną i wszelkimi płynami. Minerał jest higroskopijny i łatwo absorbuje wilgoć z powietrza, co może prowadzić do jego degradacji. Jest bardzo miękki i wrażliwy na uszkodzenia mechaniczne. Należy chronić go przed wysoką temperaturą i kwasami. ## Przechowywanie Okazy archerytu wymagają przechowywania w warunkach o kontrolowanej, niskiej wilgotności. Najlepszym rozwiązaniem jest szczelny pojemnik (np. typu "perky box") z dodatkiem środka pochłaniającego wilgoć (silikażelu). Należy unikać ekspozycji na bezpośrednie światło słoneczne i zmiany temperatur.

Powiązane minerały

Źródła

Czytaj więcej