Polycrase-(Y)

Wzór chemiczny: Y(Ti₄+,Nb₅+)₂(O,OH)₆

Polikraz-(Y) to rzadki, radioaktywny minerał tytanu i niobu z grupy euksenitu, tworzący czarne, żywiczne kryształy w pegmatytach granitowych.

## Charakterystyka Polikraz-(Y) jest złożonym tlenkiem tytanu, niobu i itru, należącym do grupy euksenitu. Występuje w postaci dobrze wykształconych, pryzmatycznych kryształów o przekroju zbliżonym do kwadratu lub prostokąta, często z podłużnym prążkowaniem na ścianach. Okazy są zazwyczaj czarne, nieprzezroczyste i pokryte cienką, żółtobrązową lub czerwonobrązową warstwą produktów wietrzenia. Ze względu na zawartość uranu i toru minerał ten jest radioaktywny i z czasem ulega metamiktyzacji, czyli zniszczeniu swojej wewnętrznej struktury krystalicznej, zachowując jednocześnie zewnętrzną formę kryształu. ## Właściwości fizyczne Świeże, niezmienione powierzchnie polikrazu-(Y) wykazują silny, smolisty lub niemal metaliczny połysk. Twardość minerału waha się od 5 do 6 w skali Mohsa, jednak w wyniku metamiktyzacji może być niższa. Gęstość jest zmienna, zwykle w zakresie od 4.3 do 5.9 g/cm³, w zależności od składu chemicznego i stopnia zmian metamiktycznych. Minerał jest kruchy i charakteryzuje się muszlowym lub nierównym przełamem. ## Barwy i odmiany Polikraz-(Y) jest zazwyczaj czarny, rzadziej brązowoczarny lub czerwonawobrązowy. Nie tworzy odmian barwnych ani handlowych. Jego nazwa odzwierciedla złożony skład chemiczny, a przyrostek "-(Y)" wskazuje na dominację itru jako pierwiastka ziem rzadkich. ## Historia i nazwa Nazwa "polikraz" pochodzi od greckich słów *polys* (wiele) i *krasis* (mieszanina), nawiązując do jego skomplikowanego składu chemicznego. Minerał został po raz pierwszy opisany w 1844 roku. Przyrostek "-(Y)" został dodany później zgodnie z zasadami nazewnictwa minerałów z dominującym pierwiastkiem ziem rzadkich, w tym przypadku itrem (Yttrium). ## Zastosowania Ze względu na swoją rzadkość i często niewielkie rozmiary kryształów, polikraz-(Y) nie ma zastosowania przemysłowego. Stanowi natomiast obiekt zainteresowania kolekcjonerów specjalizujących się w minerałach ziem rzadkich, minerałach pegmatytowych oraz minerałach radioaktywnych.

Właściwości

Twardość Mohsa: 5-6
Połysk: Smolisty do submetalicznego
Rysa: Brązowy, szary, żółtawobrązowy
Gęstość: 4.3-5.9
Łupliwość: Niewyraźna wg {010} i {110}
Przełam: Muszlowy do nierównego
Przezroczystość: Nieprzezroczysty, cienkie odłamki przeświecające w kolorze brązowym
Układ krystaliczny: Rombowy

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Polikraz-(Y) można rozpoznać po jego czarnej barwie, silnym smolistym lub submetalicznym połysku na świeżym przełamie oraz charakterystycznych, pryzmatycznych kryształach. Ważną cechą diagnostyczną jest jego wysoka gęstość, odczuwalna nawet przy niewielkich okazach. Kluczowym wskaźnikiem jest również jego radioaktywność, którą można łatwo wykryć za pomocą licznika Geigera. ## Odróżnianie od podobnych Polikraz-(Y) jest trudny do odróżnienia od innych czarnych, radioaktywnych minerałów z grupy euksenitu, takich jak euksenit-(Y) czy samarskit-(Y), bez zaawansowanych analiz chemicznych (EDS/WDS). Od euksenitu-(Y) różni się głównie stosunkiem tytanu do niobu. Wizualnie może być mylony z kolumbitem, ilmenitem czy turmalinem schorlem. Od kolumbitu i ilmenitu odróżnia go słabszy połysk metaliczny i często gorsze wykształcenie ścian, a od schorlu – znacznie wyższa gęstość i brak prążkowania typowego dla turmalinu. ## Formy kryształów Najczęściej tworzy pojedyncze, wydłużone kryształy pryzmatyczne, często o złożonym przekroju. Kryształy bywają zakończone prostymi lub złożonymi ścianami piramidalnymi. Występuje również w postaci nieregularnych skupień ziarnistych w masie innych minerałów, głównie w kwarcu lub skaleniach.

Środowisko występowania

## Geneza Polikraz-(Y) jest minerałem akcesoryjnym, typowym dla pegmatytów granitowych, zwłaszcza tych wzbogaconych w pierwiastki ziem rzadkich (REE), niob, tantal i tytan. Powstaje w późnych stadiach krystalizacji magmy pegmatytowej w warunkach wysokiej temperatury i ciśnienia. ## Asocjacje mineralne Często współwystępuje z innymi minerałami pegmatytowymi, takimi jak albit, mikroklin, kwarc, muskowit, biotyt, cyrkon, euksenit-(Y), samarskit-(Y), fergusonit-(Y), monacyt-(Ce), ksenotym-(Y) oraz granaty (zwłaszcza spessartyn). ## Lokalizacje Do najważniejszych i historycznych lokalizacji, z których pochodzą dobrze wykształcone kryształy polikrazu-(Y), należą: - Norwegia: okolice Arendal, Kragerø, Iveland i Evje – klasyczne stanowiska, skąd pochodzą jedne z najlepszych okazów. - Stany Zjednoczone: pegmatyty w Karolinie Północnej (np. hrabstwo Mitchell), Kolorado (np. South Platte district) i Teksasie (np. Baringer Hill). - Brazylia: liczne pegmatyty w stanie Minas Gerais. - Madagaskar: rejon Antananarivo, gdzie występuje w asocjacji z innymi minerałami REE. - Polska: stwierdzony w pegmatytach w rejonie Strzegomia na Dolnym Śląsku.

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy polikrazu-(Y) o dobrze wykształconych, ostrych i nieuszkodzonych kryształach. Wysoko oceniane są duże, pojedyncze kryształy o wyraźnym połysku. Okazy tkwiące w kontrastującej matrycy skalnej (np. w białym alicie lub kwarcie) są znacznie bardziej pożądane niż luźne kryształy. Obecność wyraźnych ścian krystalograficznych i brak uszkodzeń mechanicznych znacząco podnoszą wartość kolekcjonerską. ## Popularne stanowiska Klasyczne i najbardziej poszukiwane okazy pochodzą z historycznych lokalizacji w Norwegii (Iveland, Arendal), które dostarczyły wielu wzorcowych kryształów znajdujących się obecnie w kolekcjach muzealnych. Wysokiej jakości okazy znajdowano również w Stanach Zjednoczonych (Karolina Północna) i na Madagaskarze.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy należy czyścić wyłącznie na sucho, używając miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. Ze względu na potencjalną obecność produktów wietrzenia, należy unikać kontaktu z wodą i innymi płynami, które mogłyby je usunąć lub uszkodzić okaz. ## Czego unikać Jako minerał radioaktywny, polikraz-(Y) wymaga ostrożnego obchodzenia się. Należy unikać długotrwałego, bezpośredniego kontaktu i przechowywania w miejscach stałego przebywania ludzi, jak sypialnie czy biurka. Nie należy go ciąć, szlifować ani poddawać innym procesom mechanicznym bez odpowiednich środków ochrony osobistej (maska przeciwpyłowa), aby uniknąć wdychania radioaktywnego pyłu. Minerał jest wrażliwy na działanie silnych kwasów. ## Przechowywanie Zaleca się przechowywanie okazów w zamkniętych, oznaczonych pojemnikach, z dala od innych minerałów wrażliwych na promieniowanie (np. kwarc dymny, niektóre fluoryty). Najlepiej trzymać je w wentylowanym pomieszczeniu, w specjalnej gablocie lub pudełku kolekcjonerskim, z dala od materiałów łatwopalnych i w miejscu niedostępnym dla dzieci i zwierząt.