Planerite

Wzór chemiczny: Al<sub>6</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>(PO<sub>3</sub>OH)<sub>2</sub>(OH)<sub>8</sub>·4H<sub>2</sub>O

Planeryt to rzadki minerał z grupy fosforanów, tworzący kuliste agregaty i naskorupienia o charakterystycznej, zielononiebieskiej barwie.

## Charakterystyka Planeryt jest uwodnionym fosforanem glinu, blisko spokrewnionym z turkusem. Występuje najczęściej w formie drobnych, kulistych lub nerkowatych skupień o budowie promienistej, a także jako naskorupienia i żyłki. Pojedyncze, dobrze wykształcone kryształy są ekstremalnie rzadkie i mają postać niewielkich, tabliczkowych lub listewkowych form, zazwyczaj nieprzekraczających 1 mm długości. Ze względu na swoją strukturę i skład chemiczny, planeryt jest członkiem grupy turkusu. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się twardością około 5 w skali Mohsa. Jego połysk jest najczęściej ziemisty lub matowy w przypadku skupień zbitych, a szklisty na ścianach rzadkich mikrokryształów. Jest minerałem stosunkowo lekkim, o gęstości wynoszącej około 2,68 g/cm³. Jest nieprzezroczysty, jedynie na cienkich krawędziach może przeświecać. ## Barwy i odmiany Planeryt przybiera barwy od zielonej, przez zielononiebieską, do niebieskozielonej. Spotykane są także okazy białe lub żółtawe. Intensywność i odcień barwy zależą od domieszek chemicznych, głównie miedzi. Nie wyróżnia się jego nazwanych odmian, choć bywa mylony z turkusem lub wavelitem ze względu na podobieństwo barwy i formy występowania. ## Historia i nazwa Nazwa minerału pochodzi od nazwiska Dmitrija Iwanowicza Planera (1822–1883), rosyjskiego mineraloga, który jako pierwszy zebrał i opisał jego okazy. Minerał został formalnie opisany przez Nikołaja Iwanowicza Kokscharowa w 1862 roku. Miejscem typowym (locus typicus) jest Góra Gumeshevskaya w pobliżu Sysert na Uralu w Rosji. ## Zastosowania Planeryt nie ma żadnego zastosowania przemysłowego. Jego znaczenie jest wyłącznie naukowe i kolekcjonerskie. Jest poszukiwany przez kolekcjonerów specjalizujących się w rzadkich minerałach lub minerałach z grupy fosforanów.

Właściwości

Twardość Mohsa
5
Połysk
Ziemisty
Rysa
Biała do zielonkawobiałej
Gęstość
2.68
Łupliwość
Doskonała wg {001}
Przełam
Nierówny
Przezroczystość
Przeświecający do nieprzezroczystego
Układ krystaliczny
Trójskośny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Planeryt najłatwiej rozpoznać po jego charakterystycznej formie występowania - kulistych lub nerkowatych agregatach o promienistej budowie wewnętrznej. Kluczowa jest również jego zielononiebieska barwa. W odróżnieniu od wielu podobnych minerałów, nie reaguje z kwasem solnym na zimno. ## Odróżnianie od podobnych Planeryt bywa często mylony z turkusem, wavelitem lub wariacytem. Od turkusu jest zazwyczaj jaśniejszy i ma bardziej zielonkawy odcień, a także jest od niego lżejszy. Wavellit, choć tworzy podobne sferyczne agregaty, ma zazwyczaj niższą twardość (3.5-4) i często wykazuje bardziej szklisty połysk w przełamie. Wariacyt również tworzy podobne skupienia, ale zwykle ma czysto zieloną barwę, bez niebieskawych odcieni. ## Formy kryształów Dobrze wykształcone kryształy są ekstremalnie rzadkie i mają postać drobnych, tabliczkowych lub listewkowych form, często zgrupowanych w rozetkowe agregaty. Dominującą i najbardziej typową formą występowania są kuliste, promieniste agregaty (sferolity), skupienia groniaste, nerkowate oraz masywne naskorupienia.

Środowisko występowania

## Geneza Planeryt jest minerałem wtórnym, powstającym w strefach utleniania (wietrzenia) złóż kruszców, a także w skałach osadowych bogatych w fosfor i glin. Tworzy się w wyniku działania roztworów hydrotermalnych niskich temperatur lub wód powierzchniowych na skały glinonośne, często w obecności apatytu lub innych pierwotnych minerałów fosforanowych. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi fosforanami, takimi jak turkus, wavellit i wariacyt. Towarzyszą mu również kwarc, limonit, kaolinit, gibbsyt oraz minerały z grupy miki. ## Lokalizacje Najważniejsze historyczne stanowisko, będące jednocześnie miejscem typowym, to kopalnia Gumeshevskoye na Uralu w Rosji. Inne znane lokalizacje to m.in. kopalnia General Trimble w hrabstwie Chester w Pensylwanii (USA), kopalnia National Belle w Ouray w Kolorado (USA) oraz rejon Kapunda w Australii Południowej. Wystąpienia odnotowano również w Niemczech (Saksonia) i Austrii (Styria).

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, kulistymi agregatami o intensywnej, zielononiebieskiej barwie. Ważny jest brak uszkodzeń delikatnych sferolitów oraz estetyczne rozmieszczenie na skale macierzystej (matriksie). Okazy z historycznych, klasycznych lokalizacji, jak Ural czy Pensylwania, są szczególnie poszukiwane. Ekstremalnie rzadkie, widoczne gołym okiem kryształy, nawet niewielkie, osiągają bardzo wysokie ceny ze względu na swoją unikatowość. ## Popularne stanowiska Za najlepsze dla tego minerału uchodzą historyczne stanowiska w Rosji (Ural) i USA (Pensylwania, Kolorado). Okazy z tych lokalizacji są uważane za klasyki i stanowią ozdobę zaawansowanych kolekcji minerałów systematycznych.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy planerytu należy czyścić bardzo ostrożnie. Najlepiej używać miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. W razie konieczności można użyć sprężonego powietrza. Jeśli niezbędne jest mycie, należy użyć niewielkiej ilości wody destylowanej i natychmiast dokładnie osuszyć okaz. Należy unikać myjek ultradźwiękowych. ## Czego unikać Planeryt jest wrażliwy na chemikalia, zwłaszcza kwasy, które mogą go uszkodzić. Należy chronić go przed długotrwałą ekspozycją na silne światło słoneczne, które może powodować blaknięcie koloru. Należy również unikać wysokich temperatur i gwałtownych zmian termicznych. Jako minerał uwodniony, jest wrażliwy na przesuszenie, które może prowadzić do jego pękania. ## Przechowywanie Okazy planerytu najlepiej przechowywać w zamkniętych, stabilnych warunkach, z dala od kurzu i bezpośredniego światła. Warto umieścić je w osobnych pudełkach lub na miękkim podłożu, aby uniknąć otarć i uszkodzeń mechanicznych, zwłaszcza w przypadku delikatnych, kulistych agregatów.

Powiązane minerały

Źródła

Czytaj więcej