Písekite-(Y)

Wzór chemiczny: (Y,As₃+,Ca,Fe₂+,U₄+)(Nb₅+,Ti₄+,Ta₅+)O₄

Historyczna, zdyskredytowana nazwa dla bogatej w tantal odmiany samarskitu-(Y), znajdowanej w pegmatytach w okolicy miasta Písek w Czechach.

## Charakterystyka Písekit-(Y) to nieuznawana obecnie nazwa mineralogiczna, historycznie nadana okazom zidentyfikowanym później jako bogata w tantal odmiana samarskitu-(Y). Jest to czarny, rzadziej brunatnoczarny, masywny minerał o dużej gęstości. Zazwyczaj występuje w formie nieregularnych brył lub ziaren wrośniętych w skałę pegmatytową. Jego struktura krystaliczna jest zniszczona w wyniku promieniowania emitowanego przez zawarte w nim pierwiastki, takie jak uran (stan metamiktyczny), dlatego nie tworzy dobrze wykształconych kryształów. Powierzchnia bywa matowa lub pokryta żółtobrunatną zwietrzeliną. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest stosunkowo twardy i kruchy, a jego przełam jest muszlowy, typowy dla materiałów amorficznych. Połysk określa się jako szklisty do żywicznego, a na świeżych powierzchniach przełamu może być niemal półmetaliczny. Jest nieprzezroczysty, jedynie w bardzo cienkich odłamkach może nieznacznie przeświecać na brązowo. Cechuje się wysoką gęstością, wynikającą z obecności ciężkich pierwiastków, takich jak niob, tantal, itr i uran. Wykazuje wyraźną radioaktywność. ## Barwy i odmiany Jego barwa jest jednolita, od aksamitnie czarnej po ciemnobrunatną. Nazwa "písekit" sama w sobie odnosi się do specyficznej odmiany samarskitu-(Y) z konkretnej lokalizacji, wyróżniającej się podwyższoną zawartością tantalu. ## Historia i nazwa Nazwa pochodzi od miejsca znalezienia - okolic miasta Písek w południowych Czechach. Minerał został opisany po raz pierwszy przez F. Ulricha w 1929 roku. Początkowo uznawany za odrębny gatunek, po dokładniejszych badaniach jego status został zdyskredytowany, a nazwę przypisano lokalnej odmianie samarskitu-(Y). ## Zastosowania Ze względu na rzadkość i historyczne znaczenie, písekit-(Y) jest obiektem zainteresowania wyłącznie kolekcjonerów oraz naukowców badających minerały ziem rzadkich i zjawisko metamiktyzacji.

Właściwości

Twardość Mohsa: 5-6
Połysk: Szklisty do żywicznego
Rysa: Ciemnoczerwonobrunatna do czarnej
Gęstość: 5.6-5.8
Łupliwość: Niewyraźna na {010}
Przełam: Muszlowy do podmuszlowego
Przezroczystość: Nieprzezroczysty, przeświecający w cienkich odłamkach
Układ krystaliczny: Rombowy

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczowe cechy diagnostyczne to czarna barwa, wysoka gęstość (okaz jest zaskakująco ciężki jak na swój rozmiar), żywiczny lub półmetaliczny połysk, muszlowy przełam oraz radioaktywność, którą można wykryć za pomocą licznika Geigera. Występowanie w pegmatycie granitowym jest również ważną wskazówką. ## Odróżnianie od podobnych Można go pomylić z innymi czarnymi, ciężkimi minerałami pegmatytowymi, takimi jak euxenit, kolumbit, tantalitem czy fergusonitem. Pewne rozróżnienie jest zazwyczaj niemożliwe bez zaawansowanych metod analitycznych, takich jak mikroanaliza rentgenowska (EDS/WDS). Dla kolekcjonera najważniejszą wskazówką jest potwierdzona lokalizacja - Písek w Czechach. ## Formy kryształów Ze względu na stan metamiktyczny, písekit-(Y) praktycznie nie tworzy kryształów. Występuje w formie nieregularnych, obtoczonych mas i ziaren. Rzadko spotyka się go w postaci pseudomorfoz po pierwotnych, słabo wykształconych, pryzmatycznych kryształach samarskitu.

Środowisko występowania

## Geneza Písekit-(Y) jest minerałem akcesorycznym w granitowych pegmatytach, szczególnie w ich strefach wzbogaconych w pierwiastki ziem rzadkich (REE), niob, tantal, uran i tor. ## Asocjacje mineralne Współwystępuje z typowymi minerałami pegmatytowymi, takimi jak kwarc, albit, mikroklin, muskowit, a także z innymi minerałami rzadkimi, np. berylem, monacytem, ksenotymem i minerałami z grupy kolumbitu. ## Lokalizacje Jedyną i historyczną lokalizacją, dla której używano nazwy "písekit", są pegmatyty w rejonie miasta Písek w Kraju południowoczeskim w Czechach.

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Atrakcyjność kolekcjonerska okazów wiąże się przede wszystkim z ich pochodzeniem z historycznej, typowej lokalizacji. Cenione są większe, lite fragmenty minerału, a także okazy wrośnięte w matrycę skalną, ukazujące asocjacje z innymi minerałami pegmatytowymi. Ze względu na metamiktyczną naturę, dobrze wykształcone formy krystaliczne praktycznie nie istnieją i stanowiłyby ogromną rzadkość. ## Popularne stanowiska Za najbardziej wartościowe i "klasyczne" uważa się okazy pochodzące ze starych zbiorów, pozyskane z pegmatytów w okolicach Písku w Czechach.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy należy czyścić bardzo ostrożnie, używając miękkiego pędzelka i wody destylowanej. Należy unikać myjek ultradźwiękowych, które mogą spowodować pękanie kruchych bryłek. ## Czego unikać Minerał jest kruchy i wrażliwy na uderzenia. Należy unikać kontaktu z silnymi chemikaliami. Jako minerał radioaktywny, wymaga ograniczenia bezpośredniego, długotrwałego kontaktu. Nie należy go przechowywać w sypialni ani w miejscach stałego przebywania. ## Przechowywanie Zaleca się przechowywanie w osobnych, oznaczonych pudełkach, z dala od minerałów, które mogą ulec uszkodzeniu (zabarwieniu) pod wpływem promieniowania, np. od fluorytu, kwarcu dymnego czy topazu. Ekspozycja powinna odbywać się w zamkniętej gablocie.

Powiązane minerały

Źródła

IMA Mineral List (CNMNC)

Czytaj więcej