Pilsenite
Wzór chemiczny: Bi<sub>4</sub>Te<sub>3</sub>
Pilsenit to rzadki tellurek bizmutu, charakteryzujący się metalicznym połyskiem, srebrzystobiałą barwą i doskonałą łupliwością.
Opis
## Charakterystyka Pilsenit jest tellurkiem bizmutu, należącym do grupy tellurków. Typowe okazy mają postać blaszkowatych, łuskowych lub ziarnistych skupień wrośniętych w skałę macierzystą, najczęściej kwarc. Rzadko tworzy niewielkie, heksagonalne kryształy tabliczkowe. Jego barwa jest srebrzystobiała do cynowobiałej, często z matowym, szarym lub żółtawym nalotem tlenkowym na zwietrzałych powierzchniach. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest bardzo miękki, jego twardość w skali Mohsa wynosi 1.5-2.5, co oznacza, że można go zarysować paznokciem. Jest nieprzezroczysty i posiada silny, metaliczny połysk. Jedną z jego najbardziej charakterystycznych cech jest bardzo wysoka gęstość, wynosząca około 8.41 g/cm³, co sprawia, że nawet małe okazy są zaskakująco ciężkie. Posiada doskonałą łupliwość w jednym kierunku, przez co łatwo dzieli się na cienkie, nieelastyczne blaszki. ## Barwy i odmiany Pilsenit występuje w jednolitym, srebrzystobiałym lub cynowobiałym kolorze. Z czasem może pokrywać się patyną o odcieniach od szarego do żółtawego. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych ani handlowych. ## Historia i nazwa Nazwa minerału pochodzi od miejsca jego pierwszego znalezienia - miasta Pilzno (niem. Pilsen) w Czechach. Został opisany po raz pierwszy w 1853 roku przez austriackiego mineraloga i geologa Felixa Xavera Maximiliana Zippe. ## Zastosowania Ze względu na swoją rzadkość pilsenit nie ma żadnego znaczenia przemysłowego. Stanowi wyłącznie obiekt zainteresowania kolekcjonerów i naukowców.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Kluczowe cechy rozpoznawcze to srebrzystobiała barwa, silny metaliczny połysk, bardzo niska twardość (rysuje się paznokciem) oraz doskonała łupliwość w jednym kierunku, powodująca rozpad na cienkie blaszki. Bardzo wysoka gęstość jest również istotną wskazówką. ## Odróżnianie od podobnych Pilsenit jest makroskopowo niemal niemożliwy do odróżnienia od innych tellurków bizmutu, takich jak tellurobizmutyt (Bi₂Te₃) i tetradymit (Bi₂Te₂S), z którymi często współwystępuje. Pewna identyfikacja wymaga zaawansowanych metod analitycznych (np. XRD, EDS). Od bizmutu rodzimego różni się wyraźną łupliwością (bizmut jest bardziej kowalny). Molibdenit, choć podobnie miękki i łupliwy, ma charakterystyczny niebieskawy odcień i jest znacznie lżejszy. ## Formy kryształów Najczęściej występuje w formie blaszkowatych, łuskowych lub ziarnistych agregatów. Rzadko spotykane są drobne, tabliczkowe kryształy o zarysie heksagonalnym.
Środowisko geologiczne
## Geneza Pilsenit jest minerałem pochodzenia hydrotermalnego. Powstaje w żyłach kruszcowych o średnich i wysokich temperaturach, zwykle w asocjacji ze złotem i innymi minerałami bizmutu. ## Asocjacje mineralne Najczęściej współwystępuje z bizmutem rodzimym, złotem, tellurobizmutytem, tetradymitem, hessytem, altaitem, chalkopirytem, pirytem i kwarcem. ## Lokalizacje Do klasycznych i najważniejszych stanowisk należą Săcărâmb (dawniej Nagyág) w Rumunii oraz złoża złota w regionie Kalgoorlie w Australii Zachodniej. Występuje również w Boliden w Szwecji, w kopalniach stanu Kolorado (USA) oraz w rejonie jeziora Robb w Ontario (Kanada). Okazy z lokalizacji typowej w Czechach są historyczne i bardzo rzadkie.
Rzadkość
Rzadki
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Najwyżej cenione są okazy z bogatymi, dobrze widocznymi skupieniami pilsenitu w kwarcowej matrycy. Wyjątkowo poszukiwane są rzadkie, dobrze wykształcone kryształy. Dużą wartość dodaje współwystępowanie z innymi rzadkimi minerałami, a zwłaszcza z widocznym złotem rodzimym. ## Popularne stanowiska Najbardziej cenione przez kolekcjonerów okazy pochodzą z historycznej lokalizacji Săcărâmb w Rumunii oraz z kopalni w rejonie Kalgoorlie w Australii.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Pilsenit jest niezwykle delikatny. Do usuwania kurzu należy używać wyłącznie miękkiego pędzelka lub strumienia sprężonego powietrza. Należy unikać kontaktu z wodą i wszelkimi środkami chemicznymi. ## Czego unikać Minerał jest bardzo miękki i podatny na zarysowania. Doskonała łupliwość sprawia, że jest kruchy i łatwo ulega rozwarstwieniu pod wpływem nacisku lub uderzenia. Należy chronić go przed wilgocią i gwałtownymi zmianami temperatury, które mogą przyspieszać procesy utleniania. ## Przechowywanie Okazy pilsenitu najlepiej przechowywać osobno, w wyściełanych pudełkach klaserowych, aby uniknąć kontaktu z twardszymi minerałami.