Phosphuranylite

Wzór chemiczny: KCa(H<sub>3</sub>O)<sub>3</sub>(U<sup>6+</sup>O<sub>2</sub>)<sub>7</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>4</sub>O<sub>4</sub>·8H<sub>2</sub>O

Fosfouranylit to rzadki, silnie radioaktywny minerał wtórny uranu, tworzący charakterystyczne, jaskrawożółte naloty i powłoki na skałach uranowych.

## Charakterystyka Fosfouranylit jest uwodnionym fosforanem uranylu, potasu i wapnia, należącym do grupy minerałów uranowych. Występuje najczęściej w postaci mikrokrystalicznych skupień, ziemistych lub proszkowych nalotów oraz cienkich powłok na innych minerałach. Rzadko tworzy dostrzegalne, wydłużone lub tabliczkowe kryształy, które zazwyczaj nie przekraczają ułamków milimetra i formują promieniste agregaty lub rozetki. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest intensywna, jaskrawożółta do złocistożółtej barwa. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest bardzo miękki, o twardości około 2.5 w skali Mohsa. Kryształy, gdy są widoczne, wykazują połysk szklisty do woskowego, natomiast skupienia ziemiste są matowe. Jest przeświecający do nieprzezroczystego. Ze względu na wysoką zawartość uranu, fosfouranylit jest minerałem o dużej gęstości, wynoszącej około 4.2 g/cm³, i jest silnie radioaktywny. Pod wpływem promieniowania ultrafioletowego wykazuje silną, zielonkawożółtą fluorescencję. ## Barwy i odmiany Fosfouranylit występuje w charakterystycznej palecie odcieni żółtego - od kanarkowego, przez złocistożółty, aż po żółtopomarańczowy. Nie wyróżnia się jego nazwanych odmian barwnych ani handlowych. ## Historia i nazwa Nazwa minerału, nadana w 1879 roku przez Fredericka Augustusa Genth, nawiązuje bezpośrednio do jego składu chemicznego - zawiera fosforany (Phosphor), uran (Uran) oraz grupę hydroksylową (-yl). Został odkryty w kopalni Flat Rock w hrabstwie Mitchell, w Karolinie Północnej, USA. ## Zastosowania Ze względu na swoją rzadkość i występowanie w niewielkich ilościach, fosfouranylit nie ma żadnego zastosowania przemysłowego. Ma znaczenie wyłącznie naukowe i kolekcjonerskie, będąc przedmiotem zainteresowania specjalistycznych kolekcjonerów minerałów uranowych.

Właściwości

Twardość Mohsa
2.5
Połysk
Szklisty do woskowego, matowy
Rysa
Jasnożółta
Gęstość
4.2
Łupliwość
Doskonała wg {100}
Przełam
Nierówny
Przezroczystość
Przeświecający do nieprzezroczystego
Układ krystaliczny
Rombowy

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczowymi cechami diagnostycznymi fosfouranyitu są jego jaskrawożółta barwa, występowanie w formie ziemistych nalotów lub mikroskopijnych, igiełkowych kryształów tworzących agregaty. Silna radioaktywność, mierzalna za pomocą licznika Geigera, jest cechą potwierdzającą. Charakterystyczna jest również intensywnie zielonożółta fluorescencja w świetle UV. ## Odróżnianie od podobnych Fosfouranylit jest wizualnie niemal niemożliwy do odróżnienia od wielu innych wtórnych minerałów uranu o żółtej barwie, takich jak autunit, metaautunit, uranofan czy saleeit, bez zaawansowanych badań (XRD, EDS). Często współwystępuje z nimi, tworząc mieszaniny. W praktyce kolekcjonerskiej identyfikacja opiera się najczęściej na etykiecie z renomowanego źródła lub analizie chemicznej. ## Formy kryształów Kryształy są rzadkie i mikroskopijne, najczęściej mają formę wydłużonych, spłaszczonych listewek lub igieł. Zwykle tworzą promieniste, gwiaździste lub wachlarzowate agregaty, a także sferolityczne skupienia i cienkie powłoki na powierzchni skał.

Środowisko występowania

## Geneza Fosfouranylit jest minerałem wtórnym, powstającym w strefach utleniania (wietrzenia) złóż rud uranu. Tworzy się w wyniku działania wód bogatych w fosforany na pierwotne minerały uranowe, takie jak uraninit. Jest produktem alteracji w warunkach niskich temperatur i ciśnień, blisko powierzchni ziemi. ## Asocjacje mineralne Najczęściej współwystępuje z innymi wtórnymi minerałami uranu, takimi jak uranofan, autunit, torbernit, metaautunit, a także z pierwotnym uraninitem. Towarzyszą mu również kwarc, skalenie, miki oraz tlenki żelaza (limonit, goethyt). ## Lokalizacje Do najważniejszych stanowisk na świecie należą te w USA (Karolina Północna - miejsce odkrycia; Utah; New Hampshire), Francji (wiele lokalizacji w Masywie Centralnym, m.in. Margnac), Niemczech (Saksonia), Czechach (Jáchymov, Příbram), Demokratycznej Republice Konga (Shinkolobwe) oraz Australii (Rum Jungle).

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, choćby mikroskopijnymi, kryształami tworzącymi estetyczne, promieniste agregaty na kontrastującym podłożu skalnym. Intensywność i czystość żółtej barwy również podnoszą wartość okazu. Ze względu na naturę minerału, wielkość kryształów jest rzadko kluczowym czynnikiem - liczy się bogactwo i forma nalotu. ## Popularne stanowiska Klasyczne i wysoko cenione okazy pochodzą z historycznych lokalizacji we Francji (np. kopalnia Margnac) oraz z kopalni Ruggles w Grafton, New Hampshire, USA, gdzie znajdowano bogate skupienia na pegmatytach. Okazy z czeskiego Jáchymova również mają znaczenie historyczne i kolekcjonerskie.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazów fosfouranyitu zasadniczo się nie czyści. Jakiekolwiek próby czyszczenia mechanicznego (szczoteczki, igły) lub chemicznego mogą bezpowrotnie zniszczyć delikatne naloty. Jeśli jest to absolutnie konieczne, można użyć strumienia sprężonego powietrza z bezpiecznej odległości do usunięcia luźnego kurzu. ## Czego unikać Należy bezwzględnie unikać kontaktu z wodą i innymi płynami, które mogą rozpuścić lub uszkodzić minerał. Jest bardzo miękki i kruchy, wrażliwy na wszelkie wstrząsy i otarcia. Jako minerał silnie radioaktywny, wymaga specjalnych środków ostrożności - należy unikać bezpośredniego kontaktu ze skórą, wdychania pyłu i przechowywania w miejscach stałego przebywania ludzi. ## Przechowywanie Okazy należy przechowywać w szczelnych, ołowianych lub wykonanych z grubego akrylu pojemnikach, które ograniczają emisję promieniowania. Pojemniki powinny być wyraźnie oznakowane międzynarodowym symbolem radioaktywności. Przechowywać w suchym miejscu, z dala od źródeł wibracji i światła słonecznego, w pomieszczeniu z dobrą wentylacją, gdzie nie przebywa się na co dzień.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej