Phosphowalpurgite
Wzór chemiczny: (U<sup>6+</sup>O<sub>2</sub>)Bi<sup>3+</sup><sub>4</sub>O<sub>4</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>·2H<sub>2</sub>O
Fosfowalpurgit to bardzo rzadki, radioaktywny minerał wtórny z grupy fosforanów uranylu, tworzący charakterystyczne, żółte kryształy i naloty.
Opis
## Charakterystyka Fosfowalpurgit jest rzadkim, uwodnionym fosforanem tlenku uranylu i bizmutu. Tworzy bardzo małe, tabliczkowe lub listewkowe kryształy, które rzadko przekraczają milimetr długości. Najczęściej występuje w formie promienistych lub subparallelnych agregatów, rozet, a także jako ziemiste i proszkowe naloty na skale macierzystej. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest intensywna, woskowo-żółta do złocistożółtej barwa. ## Właściwości fizyczne Kryształy wykazują twardość około 4.5 w skali Mohsa. Minerał cechuje się bardzo dużą gęstością, wynoszącą około 6.96 g/cm³, co jest efektem obecności ciężkich pierwiastków - bizmutu i uranu. Połysk jest opisywany jako adamantynowy, żywiczny lub tłusty. Jest minerałem przeświecającym, a w formie nalotów - nieprzezroczystym. Jest silnie radioaktywny. ## Barwy i odmiany Fosfowalpurgit występuje w odcieniach koloru żółtego: od woskowożółtego, przez złocistożółty, po żółtobrązowy. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych ani handlowych. ## Historia i nazwa Minerał został opisany po raz pierwszy w 1992 roku przez Paula Kellera, Heinza Hessa i Pete'a J. Dunna. Jego nazwa nawiązuje do składu chemicznego - obecności fosforu ("fosfo-") oraz do jego strukturalnego i chemicznego podobieństwa do walpurgitu, który jest arsenianowym analogiem fosfowalpurgitu. ## Zastosowania Ze względu na skrajną rzadkość, niewielkie rozmiary kryształów i radioaktywność, fosfowalpurgit nie ma żadnego zastosowania przemysłowego. Stanowi wyłącznie obiekt zainteresowania naukowego i kolekcjonerskiego.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Cechami kluczowymi dla identyfikacji fosfowalpurgitu są jego intensywny, woskowożółty kolor, bardzo duża gęstość (okaz jest nienaturalnie ciężki jak na swój rozmiar) oraz silna radioaktywność, łatwo wykrywalna za pomocą licznika Geigera. Występuje w charakterystycznym środowisku - strefach utleniania złóż U-Bi. ## Odróżnianie od podobnych Fosfowalpurgit jest wizualnie niemożliwy do odróżnienia od swojego arsenianowego analogu, **walpurgitu**. Pewne rozróżnienie wymaga analizy chemicznej (np. EDS). Od innych wtórnych minerałów uranu, jak **autunit** czy **torbernit**, odróżnia go forma kryształów (listewkowe, a nie kwadratowe lub pseudoheksagonalne blaszki) oraz brak lub bardzo słaba fluorescencja w świetle UV. ## Formy kryształów Kryształy są tabliczkowe lub listewkowe, wydłużone i spłaszczone. Zwykle tworzą wachlarzowate, promieniste lub chaotyczne agregaty. Często spotykany jest w formie ziemistych skupień i cienkich powłok na innych minerałach.
Środowisko geologiczne
## Geneza Fosfowalpurgit jest minerałem wtórnym, powstającym w strefach utleniania (wietrzenia) hydrotermalnych żył kruszcowych bogatych w uran i bizmut. Tworzy się w wyniku przeobrażenia pierwotnych minerałów, takich jak uraninit i bizmut rodzimy, w obecności roztworów zawierających fosforany. ## Asocjacje mineralne Najczęściej współwystępuje z innymi wtórnymi minerałami uranu i bizmutu. Typowymi minerałami towarzyszącymi są walpurgit, torbernit, autunit, uraninit, bizmut rodzimy, bismutyt oraz kwarc. ## Lokalizacje Najważniejsze i klasyczne stanowiska dla tego minerału znajdują się w Niemczech, w Saksonii, w rejonie Schneeberg oraz Johanngeorgenstadt. Są to miejsca, skąd pochodzą najlepiej wykształcone okazy i gdzie minerał został po raz pierwszy opisany.
Rzadkość
Bardzo rzadki
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Najwyżej cenione okazy fosfowalpurgitu to te z ostrymi, dobrze wykształconymi mikrokryształami tworzącymi bogate, promieniste agregaty o intensywnej, złocistożółtej barwie. Ważny jest kontrast z barwą skały macierzystej (matrycy) oraz obecność minerałów towarzyszących. Ze względu na mikroskopijny charakter kryształów, okazy oceniane są głównie pod powiększeniem. ## Popularne stanowiska Za najlepsze na świecie uchodzą okazy pochodzące z historycznych lokalizacji w górach Erzgebirge w Saksonii (Niemcy), szczególnie z kopalni w rejonie Johanngeorgenstadt i Schneeberg. Okazy z tych miejsc są klasykami i wzorcowymi przykładami tego minerału.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazy fosfowalpurgitu należy czyścić wyłącznie na sucho, używając miękkiego pędzelka lub sprężonego powietrza do usunięcia kurzu. Należy unikać kontaktu z wodą, która może prowadzić do rehydratacji i uszkodzenia delikatnych kryształów. ## Czego unikać Minerał jest wrażliwy na chemikalia, wysoką temperaturę i bezpośrednie światło słoneczne. Największym zagrożeniem jest wdychanie pyłu, który jest silnie radioaktywny - wszelkie czynności mechaniczne (czyszczenie, przycinanie matrycy) muszą być wykonywane z zachowaniem najwyższej ostrożności. ## Przechowywanie Jako minerał silnie radioaktywny, fosfowalpurgit musi być przechowywany w specjalistycznych, ołowianych lub odpowiednio ekranowanych pojemnikach, z dala od miejsc stałego przebywania ludzi. Pojemnik musi być wyraźnie oznaczony międzynarodowym symbolem promieniowania jonizującego. Po każdym kontakcie z okazem należy dokładnie umyć ręce. Zaleca się używanie rękawiczek.