Penroseite

Wzór chemiczny: (Ni<sup>2+</sup>,Co,Cu)(Se<sub>2</sub>)<sup>2-</sup>

Penroseit to bardzo rzadki selenek niklu, kobaltu i miedzi z grupy pirytu, tworzący metaliczne, ołowianoszare skupienia.

## Charakterystyka Penroseit jest minerałem z gromady siarczków (klasyfikowanym jako selenek), należącym do grupy pirytu. Chemicznie jest to selenek niklu, kobaltu i miedzi, gdzie nikiel jest pierwiastkiem dominującym. Tworzy on stały roztwór z trogtalitem (CoSe₂). Zazwyczaj występuje w formie zbitych, ziarnistych lub włóknistych skupień. Dobrze wykształcone kryształy są ekstremalnie rzadkie i mają postać niewielkich sześcianów lub ośmiościanów, typowych dla minerałów z jego grupy. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się silnym, metalicznym połyskiem i jest całkowicie nieprzezroczysty. Jego twardość w skali Mohsa wynosi 5.5-6.5, co czyni go stosunkowo twardym minerałem. Jest przy tym dość ciężki - jego gęstość waha się od 6.58 do 6.89 g/cm³, co jest wyczuwalne nawet w niewielkich okazach. ## Barwy i odmiany Penroseit ma barwę ołowianoszarą do stalowoszarej. Na zwietrzałych powierzchniach może pokrywać się matowym, czarnym nalotem. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych ani handlowych. Zmienność jego składu chemicznego (stosunek Ni:Co) jest ciągła w ramach serii z trogtalitem. ## Historia i nazwa Minerał został opisany po raz pierwszy w 1925 roku przez Samuela George'a Gordona. Nazwa "penroseit" została nadana na cześć Richarda A. F. Penrose'a Jr. (1863–1931), wybitnego amerykańskiego geologa ekonomicznego i profesora Uniwersytetu Chicagowskiego. Miejscem typowym (locus typicus) jest kopalnia Pacajake w Colquechaca, w departamencie Potosí w Boliwii. ## Zastosowania Ze względu na swoją ogromną rzadkość penroseit nie ma żadnego zastosowania przemysłowego. Stanowi wyłącznie obiekt zainteresowania naukowego oraz jest cenionym nabytkiem w zaawansowanych kolekcjach minerałów systematycznych.

Właściwości

Twardość Mohsa
5.5-6.5
Połysk
Metallic
Rysa
Black
Gęstość
6.58-6.89
Łupliwość
Indistinct on {001}
Przełam
Uneven to Sub-Conchoidal
Przezroczystość
Opaque
Układ krystaliczny
Cubic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Cechami ułatwiającymi identyfikację penroseitu są jego ołowianoszara barwa, silny metaliczny połysk, czarna rysa oraz wysoka gęstość. Kluczową wskazówką jest jego parageneza - współwystępowanie z innymi, często rzadkimi selenkami w żyłach hydrotermalnych. ## Odróżnianie od podobnych Penroseit jest wizualnie niemożliwy do odróżnienia od trogtalitu (CoSe₂) bez zaawansowanych analiz chemicznych (np. EDS). Od znacznie pospolitszego pirytu (FeS₂) różni się barwą (szara zamiast mosiężnożółtej) i znacznie wyższą gęstością. Galen (PbS) jest znacznie bardziej miękki (twardość 2.5) i ma doskonałą łupliwość. Inne szare minerały metaliczne, jak chalkozyn czy arsenopiryt, mają inne właściwości fizyczne i chemiczne. ## Formy kryształów Najczęściej spotykaną formą występowania są masywne, zbite i ziarniste agregaty. Rzadziej tworzy promieniste lub włókniste skupienia. Dobrze wykształcone kryształy, jeśli się pojawiają, są mikroskopijnej wielkości i przyjmują formę sześcianów, ośmiościanów lub ich kombinacji, co jest typowe dla układu regularnego i grupy pirytu.

Środowisko występowania

## Geneza Penroseit jest minerałem pochodzenia hydrotermalnego, tworzącym się w warunkach stosunkowo niskich temperatur. Powstaje w żyłach kruszcowych bogatych w selen. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi selenkami, takimi jak clausthalit, tiemannit, klockmannit, umangit, a także z selenem rodzimym. Towarzyszą mu również siarczki, np. piryt i chalkopiryt. ## Lokalizacje Najważniejszym i historycznym miejscem występowania penroseitu jest jego lokalizacja typowa - kopalnia Pacajake w Boliwii, skąd pochodzą najlepsze znane okazy. Znany jest również z kopalni Shinkolobwe w Demokratycznej Republice Konga, z gór Harzu w Niemczech, a także z nielicznych stanowisk w Argentynie i Chinach.

Rzadkość

Bardzo rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najważniejszym czynnikiem wpływającym na wartość kolekcjonerską penroseitu jest jego ekstremalna rzadkość. Okazy bogate w widoczne, masywne skupienia minerału są wysoko cenione. Największą wartość osiągają unikaty z widocznymi, choćby mikroskopijnymi, kryształami. Atrakcyjność podnosi również współwystępowanie z innymi rzadkimi selenkami na jednym fragmencie skały macierzystej. ## Popularne stanowiska Za klasyczne i najbardziej pożądane przez kolekcjonerów uchodzą okazy z miejsca odkrycia – kopalni Pacajake w Boliwii. Materiał z tej lokalizacji jest historycznym standardem dla tego minerału.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy penroseitu należy czyścić z dużą ostrożnością, najlepiej na sucho przy użyciu miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. Jeśli konieczne jest użycie wody, powinna to być woda destylowana, a okaz należy natychmiast dokładnie osuszyć. Należy unikać myjek ultradźwiękowych. ## Czego unikać Minerał jest wrażliwy na działanie kwasów i innych silnych chemikaliów. Długotrwała ekspozycja na wilgotne powietrze może prowadzić do powolnego utleniania i matowienia powierzchni. Należy chronić go przed gwałtownymi zmianami temperatury. ## Przechowywanie Zaleca się przechowywanie penroseitu w stabilnych, suchych warunkach, najlepiej w zamkniętym pudełku klaserowym lub gablocie, aby ograniczyć dostęp wilgoci i kurzu. Warto oddzielić go od innych minerałów, które mogłyby wchodzić z nim w reakcje chemiczne.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej