Paryzyt
Wzór chemiczny: (Ca,Ce)₂((Ce,La)₂(CO₃)₃F₂)
Paryzyt to rzadki minerał węglanowy fluorku wapnia i ceru, tworzący zazwyczaj heksagonalne kryształy o barwie żółtej do brązowej.
Opis
## Charakterystyka Paryzyt jest minerałem z grupy węglanów, charakteryzującym się obecnością pierwiastków ziem rzadkich, głównie ceru. Występuje najczęściej w postaci heksagonalnych, słupkowych lub tabliczkowych kryształów, często z wyraźnym prążkowaniem. Jego barwa waha się od jasnożółtej, przez miodowo-żółtą, po brązową, a czasem nawet czerwonawobrązową. Kryształy bywają przezroczyste do przeświecających, z wyraźnym połyskiem. Agregaty paryzytu mogą być zbite lub promieniste. ## Właściwości fizyczne Paryzyt charakteryzuje się twardością w skali Mohsa wynoszącą 4,5. Posiada szklisty do żywicznego połysk. Jest przezroczysty do przeświecającego. Gęstość minerału wynosi około 4,3-4,4 g/cm³. ## Barwy i odmiany Typowe barwy paryzytu to żółta, miodowo-żółta, brązowa, a także czerwonawobrązowa. Intensywność barwy może zależeć od zawartości domieszek pierwiastków ziem rzadkich. Nie wyróżnia się powszechnie znanych odmian handlowych paryzytu, jednak jego barwa ma znaczenie dla kolekcjonerów. ## Historia i nazwa Minerał został odkryty w 1845 roku w kopalni szmaragdów w Muso, w Kolumbii. Nazwa "paryzyt" pochodzi od nazwiska J.J. Paris, właściciela kopalni, w której po raz pierwszy znaleziono ten minerał. ## Zastosowania Paryzyt jest minerałem o znaczeniu przede wszystkim kolekcjonerskim. Ze względu na zawartość pierwiastków ziem rzadkich, teoretycznie mógłby być ich źródłem, jednak jego rzadkość i niewielkie występowanie sprawiają, że nie ma znaczenia ekonomicznego jako ruda.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Paryzyt można rozpoznać po heksagonalnym pokroju kryształów, często z wyraźnym prążkowaniem na ścianach słupów. Charakterystyczna jest również jego barwa – od żółtej do brązowej – oraz szklisty do żywicznego połysk. Twardość 4,5 w skali Mohsa jest również cechą diagnostyczną. ## Odróżnianie od podobnych Paryzyt bywa mylony z innymi minerałami węglanowymi zawierającymi pierwiastki ziem rzadkich, takimi jak bastnezyt czy synchizyt. Różni się od nich składem chemicznym oraz szczegółami budowy krystalicznej. Od bastnezytu odróżnia go obecność wapnia w składzie chemicznym. Od synchizytu odróżnia się podwójną warstwą węglanu wapnia i ceru, podczas gdy synchizyt ma pojedynczą. ## Formy kryształów Paryzyt najczęściej tworzy heksagonalne, słupkowe lub tabliczkowe kryształy. Często występują zbliźniaczenia. Na ścianach słupów często widoczne jest poziome prążkowanie. Może tworzyć również agregaty promieniste lub zbite.
Środowisko geologiczne
## Geneza Paryzyt jest minerałem hydrotermalnym, powstającym w niskich i średnich temperaturach. Występuje w żyłach hydrotermalnych, często związanych z intruzjami alkalicznymi oraz w złożach karbonatytowych. Może również tworzyć się w pegmatytach i w skałach metamorficznych. ## Asocjacje mineralne Paryzyt często współwystępuje z innymi minerałami zawierającymi pierwiastki ziem rzadkich, takimi jak bastnezyt, synchizyt, fluoryty, ankeryt, kalcyt, kwarc, a także z minerałami takimi jak pirochlor czy monacyt. ## Lokalizacje Najbardziej znane stanowiska paryzytu to kopalnia szmaragdów w Muso w Kolumbii, gdzie został odkryty. Inne ważne miejsca występowania to Mont Saint-Hilaire w Quebecu (Kanada), Langesundsfjord w Norwegii, Półwysep Kolski w Rosji, a także niektóre lokalizacje w USA (Montana, Arkansas) i w Afryce (Kongo, Tanzania).
Rzadkość
Rzadki
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Najbardziej cenione okazy paryzytu to dobrze wykształcone, heksagonalne kryształy o intensywnej, jednolitej barwie (szczególnie miodowo-żółtej lub brązowej) i wysokiej przezroczystości. Duże, nieuszkodzone kryształy z wyraźnym połyskiem są szczególnie poszukiwane. Okazy z estetycznymi asocjacjami z innymi minerałami również zwiększają ich wartość kolekcjonerską. ## Popularne stanowiska Najbardziej cenione okazy paryzytu pochodzą z Kolumbii (Muso), gdzie występują w asocjacji ze szmaragdami. Okazy z Mont Saint-Hilaire w Kanadzie są również wysoko cenione ze względu na ich jakość i różnorodność form krystalicznych.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazy paryzytu należy czyścić delikatnie, używając miękkiej szczoteczki i letniej wody. Można stosować wodę destylowaną, aby uniknąć osadów mineralnych. Należy unikać silnego pocierania, które mogłoby porysować powierzchnię minerału. ## Czego unikać Nie należy narażać paryzytu na działanie silnych kwasów, które mogą go uszkodzić. Należy również unikać gwałtownych zmian temperatury oraz długotrwałej ekspozycji na bezpośrednie światło słoneczne, co może prowadzić do zmiany barwy. Minerał jest dość kruchy, dlatego należy chronić go przed uderzeniami. ## Przechowywanie Paryzyt najlepiej przechowywać w zamkniętych gablotach lub pudełkach, z dala od kurzu i wilgoci. Wskazane jest umieszczenie go na miękkim podłożu, aby zapobiec uszkodzeniom mechanicznym. Okazy o wysokiej przezroczystości i intensywnej barwie powinny być chronione przed światłem.