Oldhamite
Wzór chemiczny: CaS<sup>2-</sup>
Ekstremalnie rzadki siarczek wapnia występujący niemal wyłącznie w meteorytach, charakteryzujący się dużą wrażliwością na wilgoć.
Opis
## Charakterystyka Oldhamit jest minerałem o składzie chemicznym siarczku wapnia, znanym niemal wyłącznie z występowania w pewnych typach meteorytów. Tworzy niewielkie, najczęściej mikroskopijnej wielkości, ziarna lub agregaty. W świeżym stanie ma barwę od blado- do kasztanowobrązowej, czasem z żółtawym lub czerwonawym odcieniem. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest niestabilność w wilgotnym powietrzu - szybko ulega przemianie w gips i kalcyt, pokrywając się żółtym, a następnie białym, proszkowym nalotem. ## Właściwości fizyczne Kryształy oldhamitu, choć rzadko obserwowane w formie wykształconej, wykazują doskonałą, trójkierunkową łupliwość, typową dla układu regularnego. Twardość minerału w skali Mohsa wynosi 4, a jego gęstość to około 2,58 g/cm³. Ma połysk szklisty i jest przezroczysty do przeświecającego. ## Barwy i odmiany Minerał ten nie tworzy odmian barwnych ani handlowych. Jego kolorystyka jest zazwyczaj jednolita, w odcieniach brązu. Zmiany barwy na żółtą i białą są wynikiem jego chemicznej degradacji, a nie naturalną cechą. ## Historia i nazwa Oldhamit został opisany po raz pierwszy w 1862 roku przez Nevila Story-Maskelyne'a. Nazwa minerału honoruje Thomasa Oldhama, ówczesnego dyrektora Indyjskiej Służby Geologicznej. Okazy typowe pochodzą z meteorytu Bustee, który spadł w 1852 roku w stanie Uttar Pradesh w Indiach. ## Zastosowania Ze względu na swoją ekstremalną rzadkość i niestabilność, oldhamit nie ma żadnych zastosowań przemysłowych. Stanowi wyłącznie obiekt badań naukowych, dostarczając informacji o warunkach panujących we wczesnym Układzie Słonecznym, oraz jest cenionym nabytkiem w wyspecjalizowanych kolekcjach minerałów meteorytowych.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną oldhamitu jest jego środowisko występowania - jest to minerał niemal wyłącznie meteorytowy. W warunkach kolekcjonerskich najłatwiej go zidentyfikować po szybkiej reakcji na wilgoć: brązowe ziarna pokrywają się charakterystycznym, żółtawym, a potem białym nalotem. Wykazuje również właściwości fosforescencyjne. ## Odróżnianie od podobnych W specyficznym środowisku chondrytów enstatytowych trudno go pomylić z innymi minerałami. Towarzyszący mu troilit ma brązowy kolor i metaliczny połysk. Niningeryt, z którym tworzy szereg, jest zazwyczaj ciemniejszy, bliższy czerni, i trudny do odróżnienia bez zaawansowanych analiz. ## Formy kryształów Oldhamit krystalizuje w układzie regularnym. Najczęściej występuje w formie nieregularnych ziaren lub słabo wykształconych, mikroskopijnych sześcianów i ośmiościanów, tworzących skupienia w masie meteorytu.
Środowisko geologiczne
## Geneza Oldhamit jest minerałem pierwotnym, który skondensował w warunkach silnie redukujących (beztlenowych) z mgławicy presolarnej. Jego obecność jest charakterystyczna dla rzadkiej grupy meteorytów kamiennych - chondrytów enstatytowych (typy EH i EL) oraz achondrytów enstatytowych (aubrytów). ## Asocjacje mineralne Minerałami typowo towarzyszącymi oldhamitowi w meteorytach są enstatyt, niningeryt, troilit, sinoit, perryit oraz stopy żelazo-niklowe (kamacyt i taenit). ## Lokalizacje Jako minerał pozaziemski, jego lokalizacje to miejsca spadków konkretnych meteorytów. Do najważniejszych należą: Bustee (Indie - stanowisko typowe), Abee (Alberta, Kanada), Indarch (Azerbejdżan), Jajh deh Kot Lalu (Pakistan), Norton County (Kansas, USA) oraz liczne chondryty enstatytowe znajdowane na Antarktydzie.
Rzadkość
Ekstremalnie rzadki
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Atrakcyjność kolekcjonerska oldhamitu jest nierozerwalnie związana z jakością i typem meteorytu, w którym występuje. Najbardziej cenione są okazy zawierające możliwie duże, dobrze widoczne i niezmienione (niepokryte nalotem) ziarna lub agregaty oldhamitu. Duże znaczenie ma również bogactwo asocjacji z innymi rzadkimi minerałami meteorytowymi. ## Popularne stanowiska Najbardziej znane i cenione przez kolekcjonerów okazy pochodzą z klasycznych spadków chondrytów enstatytowych, takich jak Abee, Indarch czy Bustee. Okazy z tych lokalizacji mają wartość historyczną i naukową.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Oldhamit jest skrajnie wrażliwy na wilgoć i nie wolno go czyścić przy użyciu wody ani żadnych płynów. Jakikolwiek kontakt z wodą prowadzi do jego nieodwracalnego rozkładu. Dopuszczalne jest jedynie bardzo ostrożne, mechaniczne usuwanie kurzu za pomocą miękkiego, suchego pędzelka lub strumienia sprężonego gazu (z dużej odległości, by uniknąć szoku termicznego). ## Czego unikać Należy bezwzględnie unikać kontaktu minerału z wodą, parą wodną i wilgotnym powietrzem. Nawet wilgoć z ludzkiego oddechu może zainicjować proces jego degradacji. Okazów nie należy dotykać gołymi rękami. Należy chronić go przed wszelkimi chemikaliami. ## Przechowywanie Jedynym sposobem na zachowanie oldhamitu jest jego całkowita izolacja od wilgoci. Okazy muszą być przechowywane w szczelnych pojemnikach (np. typu perky box) z dodatkiem środka osuszającego (np. żelu krzemionkowego). Zaawansowani kolekcjonerzy przechowują go w atmosferze gazu obojętnego (np. argonu) lub zanurzonego w bezwodnym, obojętnym oleju mineralnym.