Nioboaeschynite-(Ce)
Wzór chemiczny: (Ce<sup>3+</sup>,Ca)(Nb<sup>5+</sup>,Ti<sup>4+</sup>)<sub>2</sub>(O,OH)<sub>6</sub>
Nioboeszynit-(Ce) to rzadki, czarny lub brunatny minerał z grupy eszynitu, będący tlenkiem niobu, tytanu i ceru, spotykany głównie w pegmatytach.
Opis
## Charakterystyka Nioboeszynit-(Ce) jest złożonym tlenkiem niobu, tytanu i pierwiastków ziem rzadkich, należącym do grupy eszynitu. Zazwyczaj tworzy pryzmatyczne, wydłużone lub tabliczkowe kryształy, które często występują w promienistych lub subparalelnych agregatach. Spotykany jest również w formie skupień ziarnistych i mas bezpostaciowych. Minerał jest nieprzezroczysty, jedynie na bardzo cienkich krawędziach może przeświecać. Charakteryzuje się połyskiem od żywicznego do półmetalicznego. ## Właściwości fizyczne Jego twardość w skali Mohsa wynosi 5 do 6, co czyni go stosunkowo odpornym na zarysowania. Ma dużą gęstość, wahającą się od 4.9 do 5.2 g/cm³. Przełam jest muszlowy do nierównego. Podobnie jak inne minerały zawierające pierwiastki promieniotwórcze (tor i uran, które mogą podstawiać cer), nioboeszynit-(Ce) często ulega metamiktyzacji. Proces ten niszczy jego wewnętrzną strukturę krystaliczną, prowadząc do obniżenia twardości i gęstości oraz zmiany połysku na bardziej smolisty. ## Barwy i odmiany Minerał przyjmuje barwy od ciemnobrunatnej i czerwonobrunatnej do całkowicie czarnej. Nazwa nioboeszynit-(Ce) precyzyjnie określa jego skład chemiczny: "niobo-" wskazuje na dominację niobu nad tytanem, a przyrostek "-(Ce)" oznacza, że cer jest dominującym pierwiastkiem ziem rzadkich. Inne minerały z tej grupy, takie jak eszynit-(Y), eszynit-(Nd) czy tantaloeszynit-(Ce), są odrębnymi gatunkami mineralogicznymi, a ich rozróżnienie wymaga zaawansowanych analiz chemicznych. ## Historia i nazwa Nazwa grupy "eszynit" pochodzi od greckiego słowa *aischyne* oznaczającego "wstyd", co nawiązywało do trudności, jakie mieli pierwsi chemicy z oddzieleniem i analizą złożonych pierwiastków wchodzących w jego skład. Minerały z tej grupy zostały po raz pierwszy opisane na podstawie okazów z Gór Ilmeńskich na Uralu w Rosji. ## Zastosowania Nioboeszynit-(Ce) ma znaczenie przede wszystkim naukowe i kolekcjonerskie. Ze względu na zawartość niobu i pierwiastków ziem rzadkich może stanowić ich podrzędne źródło, jednak rzadko tworzy złoża o znaczeniu przemysłowym.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Cechami ułatwiającymi identyfikację są: duża gęstość (okaz jest ciężki jak na swój rozmiar), czarna lub ciemnobrunatna barwa, żywiczny lub półmetaliczny połysk oraz pryzmatyczna forma kryształów. Charakterystyczne jest również jego występowanie w pegmatytach i karbonatytach. Często jest metamiktyczny, co objawia się brakiem wyraźnych ścian krystalicznych i muszlowym przełamem. ## Odróżnianie od podobnych Nioboeszynit-(Ce) jest trudny do odróżnienia od innych czarnych, ciężkich minerałów z pegmatytów, takich jak euksenit, samarskit czy kolumbit. Euksenit i samarskit mają bardzo podobny wygląd i właściwości, a pewna identyfikacja najczęściej wymaga analizy chemicznej (EDS). Kolumbit zazwyczaj ma bardziej metaliczny połysk i bardziej płaskie, tabliczkowe kryształy. Odróżnienie od innych minerałów z grupy eszynitu (np. eszynitu-(Y)) jest niemożliwe bez specjalistycznych badań określających dominujący pierwiastek ziem rzadkich. ## Formy kryształów Kryształy są pryzmatyczne, często pionowo zbrużdżone, o przekroju zbliżonym do kwadratu. Mogą być krótkie i grubotabliczkowe lub wydłużone. Często tworzą promieniste, wachlarzowe agregaty lub bezładne skupienia ziarniste.
Środowisko geologiczne
## Geneza Nioboeszynit-(Ce) jest minerałem pierwotnym, krystalizującym z magm bogatych w pierwiastki ziem rzadkich, niob, tytan i pierwiastki niekompatybilne. Powstaje głównie w pegmatytach granitowych i sjenitowych oraz w karbonatytach. ## Asocjacje mineralne Często współwystępuje z innymi minerałami typowymi dla tych środowisk, takimi jak albit, mikroklin, kwarc, cyrkon, biotyt, magnetyt, monacyt-(Ce), allanit-(Ce), euksenit-(Y) oraz fergusonit. ## Lokalizacje Do najważniejszych światowych lokalizacji należą złoża w Rosji (Góry Ilmeńskie i Wiszniowyje na Uralu), Norwegii (rejon Iveland i Evje), USA (pegmatyty w Kolorado, zwłaszcza w rejonie Pikes Peak), a także w Kanadzie, Brazylii i na Madagaskarze.
Rzadkość
Rzadki
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, ostrymi i lśniącymi kryształami, zwłaszcza jeśli są osadzone na kontrastującej matrycy skalnej (np. na białym alicie lub kwarcu). Duże, pojedyncze kryształy lub estetyczne, promieniste agregaty również osiągają wysoką wartość. Okazy z klasycznych, historycznych lokalizacji są szczególnie poszukiwane. ## Popularne stanowiska Za najlepsze dla kolekcjonerów uchodzą okazy pochodzące z pegmatytów w Norwegii (Iveland) oraz z Rosji (Ural). Dobrze wykształcone kryształy znajdowano również w niektórych pegmatytach w USA (Kolorado).
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazy należy czyścić wyłącznie mechanicznie, używając miękkiego pędzelka lub szczoteczki. W przypadku silniejszych zabrudzeń można użyć wody destylowanej. Nie zaleca się stosowania myjek ultradźwiękowych, które mogą powodować pęknięcia w kruchych kryształach. ## Czego unikać Minerał jest kruchy i wrażliwy na uderzenia. Należy unikać kontaktu z silnymi kwasami i zasadami. Jako minerał często zawierający śladowe ilości uranu i toru, może wykazywać niską radioaktywność. Zaleca się mycie rąk po kontakcie z okazem i unikanie długotrwałego przechowywania w bezpośrednim otoczeniu. ## Przechowywanie Okazy nioboeszynitu-(Ce) najlepiej przechowywać w osobnych, wyściełanych pudełkach, aby uniknąć otarć i uszkodzeń mechanicznych. Powinny być chronione przed kurzem i nagłymi zmianami temperatury. Okazy o potwierdzonej radioaktywności należy trzymać z dala od innych minerałów wrażliwych na promieniowanie (np. fluorytu, kwarcu dymnego) oraz z dala od miejsc stałego przebywania ludzi.