Natrophosphate
Wzór chemiczny: Na<sub>7</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>F·19H<sub>2</sub>O
Bardzo rzadki, rozpuszczalny w wodzie fosforan sodu, tworzący bezbarwne, regularne kryształy w pegmatytach alkalicznych.
Opis
## Charakterystyka Natrofosforan jest uwodnionym fluorkiem i fosforanem sodu, znanym z tworzenia dobrze wykształconych, szklistych kryształów. Typowe okazy składają się z przezroczystych, bezbarwnych kryształów o formie dwunastościanu rombowego, rzadziej sześcianu. Minerał ten jest niezwykle niestabilny w warunkach atmosferycznych - łatwo chłonie wodę i ulega przemianom, tracąc swoją pierwotną przezroczystość i połysk. ## Właściwości fizyczne Charakteryzuje się niską twardością wynoszącą 2.5 w skali Mohsa i niewielką gęstością około 2.36 g/cm³. Ma szklisty połysk na świeżych powierzchniach, który szybko matowieje pod wpływem powietrza. Jest przezroczysty do przeświecającego. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest doskonała łupliwość w trzech kierunkach oraz całkowita rozpuszczalność w wodzie. ## Barwy i odmiany Natrofosforan jest zazwyczaj bezbarwny lub biały. Czasami bywa zabarwiony na delikatny, żółtawy odcień. Nie tworzy odmian barwnych ani handlowych. ## Historia i nazwa Nazwa minerału, nadana w 1972 roku, nawiązuje bezpośrednio do jego składu chemicznego - dużej zawartości sodu (łac. *natrium*) i obecności grupy fosforanowej. Został odkryty i opisany na podstawie okazów znalezionych w ultra-alkalicznych pegmatytach masywu Chibin na Półwyspie Kolskim w Rosji. ## Zastosowania Ze względu na swoją rzadkość, a przede wszystkim niestabilność, natrofosforan nie ma żadnego zastosowania przemysłowego. Stanowi wyłącznie obiekt zainteresowania naukowego i jest cenionym nabytkiem w zaawansowanych kolekcjach minerałów systematycznych i regionalnych.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Kluczowymi cechami rozpoznawczymi natrofosforanu są jego regularna forma krystalograficzna (dwunastościany), niska twardość, szklisty połysk na świeżych powierzchniach oraz doskonała łupliwość. Najważniejszym testem jest jego reakcja na wilgoć - minerał matowieje i pokrywa się białym nalotem, a w kontakcie z kroplą wody całkowicie się rozpuszcza. ## Odróżnianie od podobnych Może być mylony z innymi bezbarwnymi, rozpuszczalnymi w wodzie minerałami z paragenez alkalicznych, takimi jak termonatryt czy natryt. Odróżnia go od nich regularny układ krystalograficzny i forma kryształów. Halit (sól kamienna) również jest regularny i rozpuszczalny, ale ma inny smak i doskonałą łupliwość według ścian sześcianu {100}, podczas gdy natrofosforan wykazuje łupliwość według płaszczyzn dwunastościanu {110}. ## Formy kryształów Tworzy najczęściej pojedyncze, dobrze wykształcone kryształy w formie dwunastościanu rombowego {110}. Rzadziej spotykane są sześciany {100} lub formy stanowiące kombinację obu. Występuje także w postaci ziarnistych skupień.
Środowisko geologiczne
## Geneza Natrofosforan jest minerałem pochodzenia hydrotermalnego, krystalizującym w późnych stadiach formowania się pegmatytów w obrębie masywów nefelinowo-syenitowych. Powstaje w pustkach i szczelinach, z roztworów bogatych w sód, fosfor i fluor. ## Asocjacje mineralne Często współwystępuje z całym szeregiem rzadkich minerałów alkalicznych, takich jak ussingit, natrosilit, williaumit, termonatryt, egiryn, lomonosowit, kazakowit i vuonnemit. Obecność tych minerałów jest silnym wskaźnikiem środowiska sprzyjającego powstawaniu natrofosforanu. ## Lokalizacje Najważniejsze i klasyczne lokalizacje tego minerału znajdują się w Rosji, na Półwyspie Kolskim, w masywach Chibin (góra Raswumczorr, Kuniok) i Ławaziera (góra Alluaiw). Znany jest także z kompleksu Ilimaussaq na Grenlandii oraz ze słynnego stanowiska Mont Saint-Hilaire w Quebecu w Kanadzie.
Rzadkość
Bardzo rzadki
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Najwyżej cenione są okazy z dużymi, ostrymi, w pełni przezroczystymi i nieuszkodzonymi kryształami. Kluczowy jest brak oznak wietrzenia - powierzchnie powinny być błyszczące, a nie matowe czy pokryte białym nalotem. Atrakcyjność okazu podnosi jego umiejscowienie na kontrastującej matrycy, na przykład na ciemnych kryształach egirynu. ## Popularne stanowiska Okazy pochodzące z masywów Chibin i Ławaziera na Półwyspie Kolskim są uważane za światowy standard dla tego minerału i osiągają najwyższe ceny na rynku kolekcjonerskim.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Minerał jest całkowicie rozpuszczalny w wodzie, dlatego jego kontakt z jakąkolwiek cieczą jest absolutnie zabroniony. Do usuwania kurzu można używać wyłącznie miękkiego, suchego pędzelka lub ostrożnie zdmuchnąć pył sprężonym powietrzem z bezpiecznej odległości. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z wodą, parą wodną i wilgotnym powietrzem, które powodują jego rozpuszczenie lub przemianę w białe, proszkowe minerały wtórne. Jest wrażliwy na podwyższoną temperaturę, która przyspiesza proces dehydratacji. Należy chronić go przed wszelkimi chemikaliami. ## Przechowywanie Okazy natrofosforanu wymagają przechowywania w szczelnych, hermetycznych pojemnikach (np. typu "perky box") z dala od źródeł wilgoci. Wskazane jest umieszczenie w pojemniku środka osuszającego (np. żelu krzemionkowego). Należy unikać ekspozycji na bezpośrednie światło słoneczne i gwałtowne zmiany temperatury.