Metatyuyamunite

Wzór chemiczny: Ca(U⁶⁺O₂)₂(V⁵⁺O₄)₂·₃H₂O

Metatiujamunit to minerał uranu i wanadu z grupy karnotytu, tworzący jasnożółte, ziemiste naloty i agregaty, będący produktem dehydratacji tiujamunitu.

## Charakterystyka Metatiujamunit jest uwodnionym wanadanianem uranylu i wapnia, należącym do grupy karnotytu. Występuje najczęściej w postaci mikrokrystalicznych, ziemistych lub proszkowych nalotów i skupień na skałach macierzystych, głównie piaskowcach. Rzadziej tworzy drobne, tabliczkowe kryształy o rombowym zarysie, zebrane w rozetkowe lub wachlarzowate agregaty. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest intensywna, kanarkowo-żółta lub zielonkawożółta barwa. Jest minerałem wtórnym, powstającym w wyniku naturalnej dehydratacji (utraty wody) tiujamunitu. ## Właściwości fizyczne Metatiujamunit jest bardzo miękki, jego twardość w skali Mohsa wynosi około 2. Jest minerałem stosunkowo lekkim, o gęstości 3.81 g/cm³. Kryształy wykazują połysk perłowy na powierzchniach łupliwości lub woskowy, natomiast skupienia ziemiste są matowe. Jest przeświecający. Wykazuje silną, zielonkawożółtą fluorescencję w świetle ultrafioletowym (zarówno krótko-, jak i długofalowym). Jako minerał uranu jest silnie radioaktywny. ## Barwy i odmiany Minerał ten przyjmuje barwy od jasnożółtej i kanarkowej do zielonkawożółtej. Nie wyróżnia się jego nazwanych odmian. ## Historia i nazwa Nazwa "metatiujamunit" nawiązuje do jego składu chemicznego i strukturalnego związku z tiujamunitem. Przedrostek "meta-" wskazuje na niższy stopień uwodnienia w stosunku do tiujamunitu. Został opisany jako odrębny gatunek mineralny w 1953 roku, chociaż jego istnienie jako produktu dehydratacji tiujamunitu było sugerowane wcześniej. ## Zastosowania Ze względu na zawartość uranu, metatiujamunit wraz z innymi minerałami uranowymi był przedmiotem zainteresowania jako podrzędna ruda tego pierwiastka, szczególnie w złożach typu "roll-front" na Wyżynie Kolorado w USA. Obecnie ma głównie znaczenie naukowe i kolekcjonerskie.

Właściwości

Twardość Mohsa: 2
Połysk: Perłowy, Woskowy, Matowy
Rysa: Żółta
Gęstość: 3.81
Łupliwość: {001}
Przezroczystość: Prześwitujący
Układ krystaliczny: Rombowy

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Metatiujamunit najłatwiej rozpoznać po jego intensywnej, jasnożółtej barwie, niskiej twardości oraz występowaniu w formie ziemistych nalotów lub drobnych, łuseczkowatych kryształów. Kluczową cechą diagnostyczną jest silna, żółtozielona fluorescencja w świetle UV. Jest również silnie radioaktywny, co można łatwo stwierdzić za pomocą licznika Geigera. ## Odróżnianie od podobnych Metatiujamunit jest wizualnie niemal identyczny z tiujamunitem. Różnica polega na stopniu uwodnienia, co jest niemożliwe do zweryfikowania metodami amatorskimi. W praktyce kolekcjonerskiej wiele okazów jest błędnie etykietowanych. Odróżnienie wymaga analizy rentgenowskiej (XRD). Można go pomylić z innymi wtórnymi minerałami uranu, jak karnotyt (zawiera potas zamiast wapnia, często ma bardziej zielonkawy odcień) czy autunit (intensywnie fluorescencyjny, ale krystalizuje w układzie tetragonalnym, tworząc charakterystyczne kwadratowe tabliczki). Identyfikacja bez specjalistycznego sprzętu jest bardzo trudna. ## Formy kryształów Kryształy są rzadkie, najczęściej mają postać bardzo małych, cienkich tabliczek o rombowym zarysie. Zazwyczaj tworzy mikrokrystaliczne, ziemiste, pylaste lub proszkowe naloty i powłoki. Spotykane są również agregaty łuseczkowate, rozetkowe i wachlarzowate.

Środowisko występowania

## Geneza Metatiujamunit jest minerałem wtórnym, powstającym wyłącznie w strefie utleniania złóż uranu i wanadu. Tworzy się w wyniku dehydratacji (odwodnienia) tiujamunitu w warunkach niskiej wilgotności i temperatury. Proces ten jest odwracalny - w obecności wody metatiujamunit może ponownie przekształcić się w tiujamunit. Najczęściej występuje w porowatych piaskowcach, gdzie wytrąca się z wód gruntowych nasyconych uranem, wanadem i wapniem. ## Asocjacje mineralne Minerał ten współwystępuje z innymi wtórnymi minerałami uranu i wanadu. Jego najczęstszym towarzyszem jest tiujamunit, z którego powstaje. Inne powiązane minerały to karnotyt, uranofan, gips, kalcyt oraz tlenki żelaza i manganu. ## Lokalizacje Najważniejsze i klasyczne lokalizacje metatiujamunitu znajdują się na Wyżynie Kolorado w USA, szczególnie w stanach Nowy Meksyk (dystrykty Shiprock i Grants, w tym kopalnia Haystack), Arizona (góry Lukachukai) i Utah. Znany jest również z wielu innych złóż uranu na świecie, gdzie występował tiujamunit.

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, choćby mikroskopijnymi, kryształami tworzącymi wachlarzowate lub rozetkowe agregaty na kontrastującej matrycy skalnej. Wysoko oceniana jest również intensywna, czysta, kanarkowo-żółta barwa. Ze względu na powszechność form ziemistych, nawet bogaty nalot o żywym kolorze na estetycznej skale może być atrakcyjnym okazem. Ważna jest precyzyjna lokalizacja, zwłaszcza jeśli pochodzi z klasycznych stanowisk w USA. ## Popularne stanowiska Do najbardziej znanych i cenionych lokalizacji, z których pochodzą okazy metatiujamunitu, należą historyczne kopalnie uranu na Wyżynie Kolorado w USA. Okazy z kopalń w rejonie Grants i Shiprock w Nowym Meksyku oraz z gór Lukachukai w Arizonie są uważane za klasyczne.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazów metatiujamunitu nie należy czyścić na mokro. Woda może spowodować rehydratację minerału i jego stopniową przemianę z powrotem w tiujamunit, a także uszkodzić delikatne, kruche skupienia. Do usuwania kurzu należy używać wyłącznie miękkiego pędzelka lub sprężonego powietrza z bezpiecznej odległości. ## Czego unikać Należy bezwzględnie unikać kontaktu z wodą i innymi płynami. Minerał jest wrażliwy na zmiany wilgotności. Nie należy go podgrzewać, ponieważ prowadzi to do dalszej utraty wody i możliwej zmiany struktury. Jako minerał silnie radioaktywny, wymaga ostrożnego obchodzenia się - należy unikać wdychania pyłu i myć ręce po każdym kontakcie. ## Przechowywanie Okazy metatiujamunitu powinny być przechowywane w suchych warunkach, najlepiej w szczelnych, zamykanych pojemnikach (np. typu "perky box"), które chronią je przed wilgocią i uszkodzeniami mechanicznymi. Ze względu na radioaktywność, należy je trzymać z dala od miejsc stałego przebywania ludzi i innych minerałów, które mogłyby ulec uszkodzeniu przez promieniowanie.