Melanterite

Wzór chemiczny: Fe<sup>2+</sup>S<sup>6+</sup>O<sub>4</sub>·7H<sub>2</sub>O

Melanteryt to uwodniony siarczan żelaza(II), powstający jako produkt wietrzenia pirytu i innych siarczków żelaza, tworzący charakterystyczne naloty i wykwity.

## Charakterystyka Melanteryt jest minerałem wtórnym, krystalizującym z roztworów wodnych bogatych w siarczan żelaza(II). Powstaje najczęściej w wyniku utleniania siarczków żelaza, takich jak piryt czy markasyt, w wilgotnym środowisku. Tworzy naskorupienia, naloty, wykwity, a także skupienia włókniste, igiełkowe i naciekowe, przypominające stalaktyty. Rzadziej wykształca krótkosłupowe lub tabliczkowe kryształy. Ze względu na swoją rozpuszczalność w wodzie i tendencję do dehydratacji (utraty wody) w suchym powietrzu, jest minerałem nietrwałym w warunkach powierzchniowych. ## Właściwości fizyczne Melanteryt jest minerałem bardzo miękkim, o twardości 2 w skali Mohsa, co oznacza, że można go zarysować paznokciem. Ma stosunkowo niską gęstość, wynoszącą około 1.9 g/cm³. Charakteryzuje się szklistym połyskiem. Jest kruchy, a jego przełam jest muszlowy. Minerał ten jest rozpuszczalny w wodzie, a jego roztwór ma charakterystyczny, słodkawo-metaliczny i ściągający smak, jednak jest trujący i nie należy go próbować. ## Barwy i odmiany Najczęściej spotykaną barwą melanterytu jest zielona w różnych odcieniach - od bladozielonej, przez zielononiebieską, do intensywnie szmaragdowozielonej. Pod wpływem dehydratacji i utleniania żelaza jego powierzchnia może blaknąć i stawać się żółtawa lub brązowawa. Znane są jego miedziowe odmiany, bogate w ten pierwiastek, o niebieskawej barwie, nazywane pisanitem lub kupro-melanterytem. Istnieją również odmiany zawierające magnez, mangan czy cynk. ## Historia i nazwa Nazwa melanteryt pochodzi od greckiego słowa *melanteria*, oznaczającego atrament, co nawiązuje do jego historycznego zastosowania do produkcji atramentu żelazowo-galusowego. Minerał był znany od starożytności pod różnymi nazwami, takimi jak "koperwas" czy "zielony witriol". Jako odrębny gatunek mineralny został opisany w 1850 roku przez austriackiego mineraloga Wilhelma Haidingera. ## Zastosowania Historycznie melanteryt był ważnym surowcem do produkcji kwasu siarkowego, atramentu oraz jako zaprawa w farbiarstwie (do barwienia wełny na czarno). Współcześnie jego znaczenie przemysłowe jest niewielkie. Wykorzystuje się go jako źródło żelaza w suplementach diety (pod nazwą siarczan żelaza(II)), w oczyszczaniu wody oraz jako środek do zwalczania mchów. Jest również poszukiwany przez kolekcjonerów minerałów wtórnych.

Właściwości

Twardość Mohsa
2
Barwa
Colorless to white or green, also greenish-blue to blue with increased Cu content; colourless to pale green in transmitted light.
Połysk
Vitreous
Rysa
White.
Gęstość
1.89
Łupliwość
Perfect on {001}, distinct on {110}.
Przełam
Conchoidal
Przezroczystość
Translucent,Opaque
Układ krystaliczny
Monoclinic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczowe cechy diagnostyczne melanterytu to jego zielona lub niebieskozielona barwa, niska twardość (2 w skali Mohsa), rozpuszczalność w wodzie oraz charakterystyczne formy występowania jako wykwity, naloty i stalaktyty w strefach utleniania złóż siarczkowych. Jego słodkawo-ściągający smak jest charakterystyczny, ale ze względu na toksyczność nie powinien być używany jako metoda rozpoznawcza. ## Odróżnianie od podobnych Melanteryt bywa mylony z innymi uwodnionymi siarczanami. Od chalkantytu (niebieski) odróżnia go zazwyczaj zielona barwa (choć istnieją niebieskawe odmiany miedziowe). Od goslarytu (bezbarwny lub biały siarczan cynku) i epsomitu (bezbarwny lub biały siarczan magnezu) różni się intensywnym kolorem. Morenosyt (siarczan niklu) ma podobne formy, ale zwykle intensywniejszy, jabłkowozielony kolor. ## Formy kryształów Dobrze wykształcone kryształy są rzadkie. Jeśli występują, przyjmują postać krótkosłupową, grubotabliczkową lub pryzmatyczną. Najczęściej spotyka się go w postaci skupień włóknistych, igiełkowych, groniastych, nerkowatych oraz w formie stalaktytów, naskorupień i proszkowych wykwitów na skałach macierzystych.

Środowisko występowania

## Geneza Melanteryt jest typowym minerałem wtórnym, powstającym w strefach wietrzenia (utleniania) złóż kruszców bogatych w siarczki żelaza, zwłaszcza piryt, markasyt i pirotyn. Tworzy się w warunkach dużej wilgotności i niskiego pH, często w starych wyrobiskach górniczych, na hałdach i w naturalnych wychodniach skał siarczkowych. Jest produktem nietrwałym, łatwo ulegającym dehydratacji lub rozpuszczeniu. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi siarczanami powstałymi w podobnych warunkach. Typowe minerały towarzyszące to piryt, markasyt, chalkopiryt, a także wtórne siarczany takie jak gips, epsomit, goslaryt, chalkantyt, rozenit (produkt jego dehydratacji) i jarosyt. ## Lokalizacje Jako minerał pospolity, melanteryt występuje w wielu miejscach na świecie, gdzie wietrzeją złoża siarczkowe. Znaczące historyczne lokalizacje to m.in. Rammelsberg i Goslar w Niemczech; Falun w Szwecji; Rio Tinto w Hiszpanii. Piękne okazy krystaliczne pochodzą z kopalni Bisbee w Arizonie (USA). W Polsce występuje m.in. w kopalniach rud miedzi na Dolnym Śląsku (Lubin, Polkowice) oraz w nieczynnych kopalniach pirytu, np. w Rudkach koło Nowej Słupi (Góry Świętokrzyskie).

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są dobrze wykształcone, przezroczyste kryształy o intensywnej, szmaragdowozielonej barwie. Ze względu na ich rzadkość, dużą wartość mają również okazy z zachowanymi delikatnymi strukturami włóknistymi lub małymi stalaktytami. Ważna jest estetyczna kompozycja z macierzystą skałą. Ponieważ minerał jest nietrwały, kluczowe jest, aby okaz był świeży, niezdehydratowany (niepokryty białym nalotem rozenitu) i odpowiednio zabezpieczony. ## Popularne stanowiska Chociaż melanteryt jest szeroko rozpowszechniony, okazy o jakości kolekcjonerskiej są znacznie rzadsze. Do klasycznych lokalizacji, z których pochodzą cenione okazy, należą kopalnie w rejonie Gór Harzu w Niemczech (Rammelsberg), kopalnia Falun w Szwecji oraz historyczne stanowiska w Hiszpanii (Rio Tinto). W Stanach Zjednoczonych znakomite kryształy znajdowano w kopalniach w hrabstwie Cochise w Arizonie (np. Bisbee).

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Melanteryt jest skrajnie wrażliwy na wodę, w której się rozpuszcza. Czyszczenie na mokro jest absolutnie zabronione. Okaz można czyścić wyłącznie na sucho, używając bardzo miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu lub sprężonego powietrza z bezpiecznej odległości. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z wodą i jakąkolwiek wilgocią, która prowadzi do rozpuszczenia minerału. W suchym powietrzu (wilgotność poniżej 50%) melanteryt traci wodę krystalizacyjną (dehydratuje), zmieniając się w biały proszek (głównie rozenit). Należy chronić go przed bezpośrednim światłem słonecznym i wysoką temperaturą, które przyspieszają ten proces. Unikać kontaktu z chemikaliami. ## Przechowywanie Okazy melanterytu wymagają przechowywania w szczelnych, hermetycznych pojemnikach (np. zamykanych pudełkach akrylowych, pojemnikach typu "perky box") w celu utrzymania stabilnej, umiarkowanej wilgotności. Przechowywanie w suchym otoczeniu domowym nieuchronnie prowadzi do jego zniszczenia. Ekspozycja jest możliwa tylko w kontrolowanych warunkach wilgotnościowych.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej