Lithiophorite

Wzór chemiczny: (Al,Li)Mn<sup>4+</sup>O<sub>2</sub>(OH)<sub>2</sub>

Lityoforyt to uwodniony tlenek glinu i manganu z litem, tworzący czarne, botryoidalne lub ziemiste skupienia o metalicznym połysku.

## Charakterystyka Lityoforyt jest stosunkowo rzadkim minerałem z grupy tlenków, chemicznie klasyfikowanym jako uwodniony tlenek glinu, litu i manganu. Jego nazwa nawiązuje do składu chemicznego - obecności litu (gr. *lithion*) i jego podobieństwa do psylomelanu (gr. *phoros* - nosiciel). Rzadko tworzy dostrzegalne kryształy, najczęściej występuje w postaci promienistych, nerkowatych, botryoidalnych lub groniastych agregatów. Spotykany jest również w formie skupień ziemistych, zbitych lub w postaci czarnych, lśniących nalotów i skorup na innych minerałach. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się twardością wynoszącą około 3 w skali Mohsa, co czyni go stosunkowo miękkim. Ma wyraźny połysk, opisywany jako metaliczny do półmetalicznego, a w przypadku form ziemistych - matowy. Jest nieprzezroczysty. Jego gęstość waha się w przedziale 3,14-3,37 g/cm³. ## Barwy i odmiany Lityoforyt jest minerałem o jednolitej barwie. Zazwyczaj jest niebieskawo-czarny do czarnego. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych ani handlowych. ## Historia i nazwa Nazwa lityoforytu, nadana w 1870 roku przez niemieckiego mineraloga Augusta Breithaupta, pochodzi od greckich słów *lithion* (lit) i *phoros* (nosiciel), co bezpośrednio odnosi się do jego składu chemicznego. Minerał ten został po raz pierwszy opisany na podstawie próbek z kopalni w rejonie Schneeberg w Saksonii, Niemcy. ## Zastosowania Ze względu na swoją rzadkość i zazwyczaj mało efektowne formy, lityoforyt nie ma znaczącego zastosowania przemysłowego. Stanowi natomiast obiekt zainteresowania kolekcjonerów specjalizujących się w minerałach rzadkich oraz systematycznych.

Właściwości

Twardość Mohsa
3
Połysk
Metaliczny do półmetalicznego
Rysa
Czarna z brązowawym odcieniem
Gęstość
3.14-3.37
Łupliwość
Doskonała wg {0001}
Przełam
Nierówny
Przezroczystość
Nieprzezroczysty
Układ krystaliczny
Trygonalny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Lityoforyt najłatwiej rozpoznać po jego charakterystycznej czarnej lub niebieskawo-czarnej barwie, metalicznym połysku oraz typowych formach występowania - nerkowatych, groniastych (botryoidalnych) lub promienistych agregatach. Ważną cechą diagnostyczną jest jego czarna rysa z brązowawym odcieniem oraz stosunkowo niska twardość (około 3 w skali Mohsa). ## Odróżnianie od podobnych Lityoforyt bywa mylony z innymi czarnymi tlenkami manganu, takimi jak psylomelan, hollandyt, kryptomelan czy piroluzyt. Od piroluzytu odróżnia go niższa twardość (piroluzyt jest bardzo miękki, brudzi palce) i brak wyraźnej struktury włóknistej. Od kryptomelanu i hollandytu, które są twardsze, odróżnia go test na obecność litu i glinu. Psylomelan (romanechit) jest zazwyczaj twardszy (5-6) i ma wyższą gęstość. ## Formy kryształów Dobrze wykształcone kryształy są ekstremalnie rzadkie i mają postać małych, heksagonalnych płytek. Zdecydowanie najczęściej spotyka się go w formie skupień zbitych, nerkowatych, groniastych, a także promienisto-włóknistych agregatów. Często tworzy cienkie naloty i skorupy na skałach lub innych minerałach.

Środowisko występowania

## Geneza Lityoforyt jest minerałem wtórnym, powstającym w strefach utleniania (wietrzenia) złóż kruszców manganu. Tworzy się w wyniku wietrzenia innych minerałów manganowych i litonośnych, takich jak spodumen czy lepidolit, w środowisku bogatym w glin. Może również krystalizować w niskotemperaturowych żyłach hydrotermalnych. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi tlenkami manganu, takimi jak piroluzyt, kryptomelan, hollandyt, romanechit (psylomelan) i birnessyt. W jego towarzystwie można również znaleźć goethyt, lepidokrokit, kwarc, kaolinit oraz różne minerały litu. ## Lokalizacje Do najważniejszych światowych lokalizacji, z których pochodzą dobrze wykształcone okazy, należą Schneeberg w Saksonii (Niemcy), gdzie został odkryty, oraz rejon Postmasburg w Republice Południowej Afryki. Występuje również w wielu miejscach w Stanach Zjednoczonych (np. w hrabstwie Socorro w Nowym Meksyku i w rejonie Black Hills w Dakocie Południowej), w Brazylii (stan Minas Gerais) oraz w Australii (Broken Hill).

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy lityoforytu wykazujące dobrze uformowane agregaty botryoidalne (groniaste) lub nerkowate o silnym, metalicznym połysku. Atrakcyjność podnosi kontrastowe umiejscowienie czarnego lityoforytu na jasnej matrycy skalnej. Rzadkie, mikroskopijne kryształy w formie heksagonalnych płytek są wysoko cenione przez kolekcjonerów systematycznych. Okazy ziemiste i matowe mają znacznie niższą wartość kolekcjonerską. ## Popularne stanowiska Za klasyczne i dostarczające najlepszych okazów uważa się historyczne lokalizacje w Schneeberg w Niemczech. Wysokiej jakości okazy botryoidalne pochodzą również z pól manganowych w rejonie Kuruman i Postmasburg w RPA. Amerykańskie stanowiska, jak te w Nowym Meksyku, również dostarczają interesujących okazów kolekcjonerskich.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy lityoforytu należy czyścić bardzo ostrożnie, najlepiej na sucho przy użyciu miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. W razie konieczności można użyć zwilżonej szmatki lub patyczka z wodą destylowaną, unikając jednak długotrwałego moczenia. Należy unikać myjek ultradźwiękowych, które mogą uszkodzić delikatne agregaty. ## Czego unikać Minerał jest wrażliwy na działanie kwasów, które mogą go uszkodzić. Należy chronić go przed kontaktem z chemikaliami domowymi i laboratoryjnymi. Jako minerał stosunkowo miękki, jest podatny na zarysowania, dlatego trzeba unikać kontaktu z twardszymi minerałami. ## Przechowywanie Kolekcjonerskie okazy lityoforytu, zwłaszcza te w formie delikatnych nalotów lub promienistych agregatów, najlepiej przechowywać w osobnych, wyściełanych pudełkach lub gablotach, aby zapobiec otarciom i uszkodzeniom mechanicznym. Nie jest wrażliwy na światło, ale należy unikać skrajnych temperatur i wilgoci.

Powiązane minerały

Źródła

Czytaj więcej