Litharge

Wzór chemiczny: Pb<sup>₂+</sup>O

Litargit to tlenek ołowiu(II), minerał wtórny o charakterystycznej, czerwonopomarańczowej barwie i bardzo dużej gęstości.

## Charakterystyka Litargit, chemicznie tlenek ołowiu(II), jest minerałem wtórnym tworzącym się w strefach utleniania złóż kruszców ołowiu. Jest polimorficzny z massicotem, co oznacza, że ma ten sam skład chemiczny, ale inną strukturę krystaliczną. Typowe okazy mają postać ziemistych lub masywnych nalotów i skupień. Rzadziej tworzy niewielkie, łuseczkowate lub tabliczkowe kryształy o czerwonopomarańczowej, pomarańczowożółtej lub żółtej barwie. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest bardzo miękki, jego twardość w skali Mohsa wynosi zaledwie 2, co oznacza, że można go zarysować paznokciem. Cechuje się wyjątkowo dużą gęstością, wahającą się od 9,14 do 9,35 g/cm³, przez co nawet małe okazy są zaskakująco ciężkie. Połysk litargitu jest tłusty, ziemisty lub matowy. Jest minerałem przeświecającym. ## Barwy i odmiany Jego barwa jest dość charakterystyczna i obejmuje odcienie od czerwonawego, przez pomarańczowożółty, do żółtego. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych ani handlowych. Jego naturalnym odpowiednikiem o innej budowie wewnętrznej jest massicot. ## Historia i nazwa Nazwa litargitu pochodzi od greckiego słowa *lithargyros*, będącego połączeniem *lithos* (kamień) i *argyros* (srebro). Nawiązuje ona do jego występowania jako produktu ubocznego wytapiania srebra z rud ołowiu w procesie zwanym kupelacją. Substancja ta była znana i wykorzystywana już w starożytności. ## Zastosowania Naturalny litargit jest zbyt rzadki, aby mieć znaczenie przemysłowe. Jego syntetyczny odpowiednik jest jednak ważnym surowcem w produkcji szkła ołowiowego, glazur ceramicznych, pigmentów oraz w akumulatorach ołowiowo-kwasowych. Okazy naturalne mają znaczenie wyłącznie kolekcjonerskie.

Właściwości

Twardość Mohsa: 2
Połysk: Greasy to dull
Rysa: Yellowish
Gęstość: 9.14-9.35
Łupliwość: Perfect on {001}, good on {110}
Przełam: Uneven
Przezroczystość: Translucent
Układ krystaliczny: Tetragonal

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Litargit można zidentyfikować na podstawie kombinacji kilku cech: charakterystycznej czerwonopomarańczowej barwy, bardzo dużej gęstości (okaz jest ciężki w stosunku do rozmiaru), niskiej twardości (daje się zarysować paznokciem) oraz tłustego lub matowego połysku. Kluczowe jest również jego występowanie w towarzystwie innych minerałów ołowiu. ## Odróżnianie od podobnych Litargit jest najczęściej mylony ze swoim polimorfem, massicotem. Massicot ma identyczny skład chemiczny, ale krystalizuje w innym układzie i zazwyczaj ma bardziej cytrynowożółtą barwę. Pewne rozróżnienie tych dwóch minerałów często wymaga zaawansowanych metod analitycznych, takich jak dyfrakcja rentgenowska (XRD). Od innych żółtych minerałów wtórnych (np. mimetezytu) odróżnia go znacznie niższa twardość i większa gęstość. ## Formy kryształów Kryształy litargitu są rzadkie i zazwyczaj bardzo małe (mikroskopijne do milimetrowych). Przybierają formę cienkich, czworokątnych tabliczek lub łusek. Znacznie częściej występuje w postaci masywnych, ziemistych lub skorupowych nalotów na innych minerałach.

Środowisko występowania

## Geneza Litargit jest minerałem wtórnym, powstającym w strefach utleniania (tzw. czapach żelaznych) hydrotermalnych złóż kruszców ołowiu. Tworzy się w wyniku wietrzenia i przemian chemicznych pierwotnych minerałów ołowiu, głównie galeny. Może również powstawać w wyniku pożarów złóż lub jako produkt działalności człowieka - w żużlach hutniczych oraz na powierzchni starych, ołowianych przedmiotów wystawionych na działanie czynników atmosferycznych. ## Asocjacje mineralne Najczęściej współwystępuje z innymi minerałami ze strefy utleniania złóż ołowiu, takimi jak massicot, cerusyt, anglezyt, a także z reliktami pierwotnej galeny i ołowiem rodzimym. ## Lokalizacje Znaczące wystąpienia naturalnego litargitu odnotowano w wielu miejscach na świecie, choć zwykle w niewielkich ilościach. Do klasycznych lokalizacji należą: Leadville w Kolorado i dystrykt Goodsprings w Nevadzie (USA); kopalnia Tsumeb (Namibia); Långban (Szwecja); Góry Harzu i Eifel (Niemcy); a także niektóre stare rejony górnicze w Kumbrii (Anglia).

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, choćby mikroskopijnymi, kryształami o intensywnej, czerwonopomarańczowej barwie. Wysoko oceniane są również bogate naloty na kontrastującym podłożu skalnym lub w asocjacji z innymi rzadkimi minerałami wtórnymi. Ze względu na rzadkość dobrze uformowanych kryształów, nawet bogate, masywne skupienia o żywej barwie są uważane za wartościowe. ## Popularne stanowiska Okazy z widocznymi mikrokryształami pochodzą głównie z historycznych lokalizacji w USA (np. z kopalń w Arizonie i Nevadzie) oraz z Namibii (Tsumeb). Europejskie stanowiska, jak te w Niemczech czy Szwecji, również dostarczyły interesujących okazów, często o znaczeniu historycznym.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Ze względu na wysoką toksyczność ołowiu, czyszczenie wymaga szczególnej ostrożności. Zaleca się usuwanie kurzu i luźnych zanieczyszczeń wyłącznie na sucho, za pomocą miękkiego pędzelka. Należy unikać metod czyszczenia na mokro. Jeśli jest to absolutnie konieczne, można użyć minimalnej ilości wody destylowanej, a następnie natychmiast i dokładnie osuszyć okaz. Wszelkie czynności należy wykonywać w rękawiczkach. ## Czego unikać Litargit jest bardzo miękki i podatny na zarysowania. Należy unikać kontaktu z twardszymi minerałami i narzędziami. Jest wrażliwy na działanie kwasów. Największym zagrożeniem jest jego toksyczność - należy bezwzględnie unikać wdychania pyłu i myć ręce po każdym kontakcie z minerałem. ## Przechowywanie Okazy litargitu należy przechowywać w zamkniętych, szczelnych pojemnikach lub pudełkach klaserowych, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się toksycznego pyłu. Każdy okaz powinien być wyraźnie oznaczony etykietą z ostrzeżeniem o toksyczności. Przechowywać z dala od dzieci i zwierząt.