Kosmochlor

Wzór chemiczny: NaCr<sup>3+</sup>Si<sub>2</sub>O<sub>6</sub>

Kosmochlor to rzadki, szmaragdowozielony piroksen sodowo-chromowy, znajdowany głównie w meteorytach żelaznych i jako kluczowy składnik skały ozdobnej maw-sit-sit.

## Charakterystyka Kosmochlor jest minerałem z grupy piroksenów, będąc chromowym analogiem jadeitu. Jego nazwa, pochodząca z greki, trafnie oddaje jego naturę - "kosmiczną zieleń". Najczęściej tworzy drobnoziarniste, zbite skupienia lub nieregularne ziarna, mocno wrośnięte w osnowę meteorytów żelaznych lub w skałach metamorficznych. Rzadko obserwuje się dobrze wykształcone kryształy. Cechą wyróżniającą kosmochlor jest jego intensywna, szmaragdowa lub jaskrawozielona barwa, za którą odpowiada wysoka zawartość chromu. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się twardością wynoszącą 6 w skali Mohsa, co czyni go stosunkowo odpornym na zarysowania. Ma szklisty połysk, a jego gęstość waha się w przedziale 3,56-3,78 g/cm³, będąc zauważalnie wyższą niż gęstość podobnych z wyglądu minerałów. Jest przeświecający, a w grubszych fragmentach lub w zbitych agregatach staje się nieprzezroczysty. ## Barwy i odmiany Dominującą i w zasadzie jedyną barwą kosmochloru jest intensywna zieleń, od szmaragdowej po ciemnozieloną, niemal czarną. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych, jednak jest on kluczowym składnikiem rzadkiej skały ozdobnej znanej pod handlową nazwą **maw-sit-sit**. Skała ta, pochodząca z Mjanmy, jest mieszaniną kosmochloru, jadeitu, chromitu i innych minerałów, cenioną w jubilerstwie za swój unikalny, zielono-czarny wzór. ## Historia i nazwa Nazwa minerału pochodzi od greckich słów *kosmos* (przestrzeń, wszechświat) i *chloros* (zielony), co nawiązuje do jego pierwotnego, pozaziemskiego pochodzenia i charakterystycznej barwy. Został on po raz pierwszy opisany naukowo w 1897 roku przez Hugo Laspeyresa, który zidentyfikował go w próbkach meteorytu żelaznego Toluca, znalezionego w Meksyku. ## Zastosowania Ze względu na swoją rzadkość, kosmochlor ma znaczenie przede wszystkim naukowe i kolekcjonerskie. Nie posiada zastosowań przemysłowych. Jako główny składnik skały maw-sit-sit jest jednak wykorzystywany jako materiał gemmologiczny i ozdobny do wyrobu biżuterii oraz niewielkich przedmiotów dekoracyjnych.

Właściwości

Twardość Mohsa
6
Połysk
Vitreous
Rysa
White
Gęstość
3.56-3.78
Łupliwość
Good on {110}
Przełam
Conchoidal to uneven
Przezroczystość
Translucent to opaque
Układ krystaliczny
Monoclinic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Najważniejszą cechą diagnostyczną kosmochloru jest jego intensywna, szmaragdowozielona barwa połączona ze stosunkowo dużą twardością (6 w skali Mohsa) i wysoką gęstością. Kluczowy jest również kontekst występowania - obecność w meteorytach żelaznych lub w specyficznych, wysokociśnieniowych skałach metamorficznych (jak maw-sit-sit). ## Odróżnianie od podobnych Kosmochlor bywa mylony z innymi zielonymi minerałami: - **Jadeit**: Bardzo podobny, często współwystępuje. Kosmochlor ma zazwyczaj intensywniejszą, "chromową" zieleń, wyższą gęstość i nieco inne właściwości optyczne. Pewne rozróżnienie wymaga zaawansowanych badań. - **Uwarowit (granat)**: Ma podobną, chromową barwę, ale jest znacznie twardszy (7.5-8) i krystalizuje w układzie regularnym, tworząc najczęściej małe, błyszczące kryształy w formie nalotów, a nie zbitych agregatów. - **Diopsyd chromowy**: Jest to również zielony piroksen, ale ma niższy współczynnik załamania światła i mniejszą gęstość. Jego odcień zieleni jest często nieco inny. ## Formy kryształów Kosmochlor najczęściej występuje w postaci anhedralnych (nieregularnych) ziaren lub tworzy masywne, drobnoziarniste skupienia. Dobrze wykształcone, pojedyncze kryształy o pokroju słupkowym lub tabliczkowym są ekstremalnie rzadkie i spotykane jedynie jako mikroskopijne inkluzje.

Środowisko występowania

## Geneza Kosmochlor formuje się w specyficznych warunkach. Jego pierwotnym środowiskiem powstawania są meteoryty żelazne, gdzie krystalizuje w warunkach wysokiego ciśnienia i niskiej prężności tlenu, często wewnątrz grafitowo-troilitowych nodul. Na Ziemi jego geneza wiąże się z procesami metamorfizmu wysokociśnieniowego, zachodzącymi w strefach subdukcji. Powstaje w skałach bogatych w sód i chrom, takich jak jadeityty. ## Asocjacje mineralne Wystąpienia meteorytowe: troilit, daubréelit, krinowit, chromit, grafit, metaliczny nikiel i żelazo. Wystąpienia ziemskie (w skałach typu maw-sit-sit): jadeit, eckermannit, arfvedsonit, chromit, natrolit. ## Lokalizacje Najważniejsze stanowiska kosmochloru związane są z meteorytami. Znaleziono go m.in. w meteorytach Toluca i Coahuila (Meksyk), Canyon Diablo (USA) oraz Morasko (Polska). Najsłynniejsze ziemskie wystąpienie to rejon Tawmaw w Mjanmie (Birma), gdzie jest głównym składnikiem skały maw-sit-sit. Inne potwierdzone, choć znacznie rzadsze, lokalizacje znajdują się we Włoszech i Rosji.

Rzadkość

Bardzo rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Wartość kolekcjonerska kosmochloru zależy od jego pochodzenia i formy. W przypadku okazów meteorytowych najbardziej cenione są polerowane plastry, w których widoczne są bogate, intensywnie zielone skupienia minerału kontrastujące z metaliczną osnową. Im większa koncentracja i żywsza barwa kosmochloru, tym wyższa wartość okazu. Dla materiału ziemskiego, czyli głównie skały maw-sit-sit, kluczowa jest jakość barwy, jej nasycenie oraz atrakcyjny wzór tworzony przez czarne żyłki i plamy. Czyste, monomineralne agregaty kosmochloru są wyjątkowo rzadkie i osiągają bardzo wysokie ceny. ## Popularne stanowiska Dla kolekcjonerów minerałów pozaziemskich najbardziej pożądane są okazy z klasycznych lokalizacji meteorytowych, takich jak Toluca w Meksyku. Z kolei dla miłośników kamieni ozdobnych i gemmologii absolutnym numerem jeden jest materiał z Tawmaw w Mjanmie.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy kosmochloru można bezpiecznie czyścić za pomocą letniej wody z dodatkiem łagodnego mydła i miękkiej szczoteczki. Po umyciu należy je dokładnie spłukać czystą wodą (najlepiej destylowaną) i pozostawić do całkowitego wyschnięcia lub delikatnie osuszyć miękką szmatką. Nie zaleca się stosowania myjek ultradźwiękowych i parowych. ## Czego unikać Minerał ten jest wrażliwy na działanie silnych kwasów i innych agresywnych chemikaliów. Należy unikać gwałtownych zmian temperatury, które mogą prowadzić do powstawania wewnętrznych pęknięć. Mimo twardości 6, powinien być chroniony przed kontaktem z twardszymi minerałami (np. kwarcem, topazem), aby uniknąć zarysowań. ## Przechowywanie Kolekcjonerskie okazy kosmochloru, zwłaszcza te w matrycy meteorytowej, najlepiej przechowywać w stabilnych warunkach, w osobnych pudełkach lub klaserach wyłożonych miękkim materiałem. Chronić przed kurzem i wilgocią, szczególnie w przypadku okazów meteorytowych, które mogą zawierać niestabilne minerały podatne na korozję.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej