Jamesonite

Wzór chemiczny: Pb<sup>2+</sup><sub>4</sub>Fe<sup>2+</sup>Sb<sup>3+</sup><sub>6</sub>S<sup>2-</sup><sub>14</sub>

Jamesonit to siarczek ołowiu, żelaza i antymonu, tworzący charakterystyczne, igiełkowe lub włókniste kryształy o metalicznym połysku.

## Charakterystyka Jamesonit jest minerałem z gromady siarkosoli, składającym się z ołowiu, żelaza, antymonu i siarki. Jego najbardziej typową i rozpoznawalną formą są skupienia długich, smukłych kryształów o pokroju igiełkowym lub włosowym. Agregaty te często mają wygląd spilśnionej, włóknistej masy, przypominającej filc, stąd jedna z jego historycznych nazw - "filcowa ruda" (niem. Filzerz). Poszczególne kryształy są zazwyczaj giętkie i nieelastyczne. Rzadziej tworzy słupkowe lub promieniste agregaty. Jego barwa waha się od ołowianoszarej do ciemnoszarej, często z matowym nalotem lub tęczową iryzacją na zwietrzałych powierzchniach. ## Właściwości fizyczne Jamesonit jest stosunkowo miękkim minerałem, o twardości 2.5 w skali Mohsa, co oznacza, że można go zarysować paznokciem. Ma metaliczny połysk, który na świeżych powierzchniach jest dość intensywny, lecz z czasem matowieje. Jest minerałem nieprzezroczystym i dość kruchym, mimo pozornej giętkości jego igiełkowych kryształów. Jego gęstość jest znaczna i wynosi od 5.5 do 6.0 g/cm³, co jest wyczuwalne przy podniesieniu nawet niewielkiego okazu. ## Barwy i odmiany Minerał ten nie posiada zdefiniowanych odmian barwnych. Jego kolor jest stały, od ołowianoszarego po stalowoszary, czasami niemal czarny. Na powierzchniach wystawionych na działanie powietrza może pojawić się matowy, ciemny nalot lub barwna, tęczowa patyna, będąca efektem utleniania. ## Historia i nazwa Nazwa "jamesonit" została nadana minerałowi w 1825 roku przez austriackiego mineraloga Wilhelma von Haidingera. Uhonorował on w ten sposób szkockiego mineraloga Roberta Jamesona (1774-1854), profesora historii naturalnej na Uniwersytecie w Edynburgu. Jameson był wpływową postacią w świecie geologii i autorem wielu prac z zakresu mineralogii systematycznej. ## Zastosowania Jamesonit, ze względu na zawartość ołowiu i antymonu, bywa lokalnie wykorzystywany jako podrzędna ruda tych metali, szczególnie gdy występuje w bogatych złożach polimetalicznych. Dla kolekcjonerów stanowi interesujący i atrakcyjny wizualnie minerał ze względu na swoje charakterystyczne, igiełkowe formy.

Właściwości

Twardość Mohsa
2.5
Połysk
Metaliczny
Rysa
Szaro-czarna
Gęstość
5.5-6.0
Łupliwość
Dobra na {001}
Przełam
Nierówny, Muszlowy
Przezroczystość
Nieprzezroczysty
Układ krystaliczny
Monokliniczny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Najważniejszą cechą diagnostyczną jamesonitu są jego skupienia cienkich, igiełkowych lub włosowych kryształów, często tworzących spilśnione agregaty przypominające filc. Metaliczny połysk, ołowianoszara barwa i czarnoszara rysa są również charakterystyczne. Minerał jest miękki (twardość 2.5) i stosunkowo ciężki. ## Odróżnianie od podobnych Jamesonit bywa mylony z innymi siarkosolami o igiełkowym pokroju, takimi jak boulangeryt, zinkenit czy antymonit. - **Antymonit (Stibnit)**: Zazwyczaj tworzy grubsze, słupkowe lub sztyletowe kryształy, często wygięte. Ma też doskonalszą łupliwość w jednym kierunku. - **Boulangeryt**: Często tworzy podobne skupienia, ale jego "włókna" są zazwyczaj bardziej giętkie i elastyczne. Pewne rozróżnienie wymaga analizy chemicznej (boulangeryt nie zawiera żelaza). - **Zinkenit**: Tworzy grubsze, słupkowe kryształy, często w promienistych agregatach. Jest też nieco twardszy (3-3.5). ## Formy kryształów Jamesonit krystalizuje w układzie jednoskośnym. Prawie zawsze występuje w formie wydłużonych, igiełkowych lub włosowych kryształów, które mogą osiągać do kilkudziesięciu centymetrów długości. Kryształy te grupują się w promieniste, splątane lub filcopodobne masy. Rzadziej spotyka się formy słupkowe.

Środowisko występowania

## Geneza Jamesonit jest minerałem hydrotermalnym, powstającym w żyłach kruszcowych formowanych w niskich i średnich temperaturach. Tworzy się w paragenezach ołowiu, srebra, antymonu i cynku. Jest produktem krystalizacji z roztworów bogatych w te pierwiastki, które krążą w szczelinach skalnych. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi siarczkami i siarkosolami. Do jego najczęstszych minerałów towarzyszących należą: piryt, sfaleryt, galena, tetraedryt, chalkopiryt, arsenopiryt, antymonit, boulangeryt oraz kwarc, kalcyt i dolomit jako minerały płonne. ## Lokalizacje Znaczące i klasyczne lokalizacje jamesonitu na świecie to m.in. kopalnie w okolicach Příbramu w Czechach; Freiberg w Saksonii (Niemcy); Baia Sprie, Herja i Cavnic w Rumunii. Piękne okazy pochodzą również z kopalni w departamencie Oruro w Boliwii; z prowincji Hunan w Chinach (szczególnie kopalnia Yaogangxian); oraz z kopalń w stanach Sonora i Zacatecas w Meksyku. Występuje także w Kornwalii (Wielka Brytania) i w wielu miejscach w USA (Dakota Południowa, Nevada).

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, długimi i nieuszkodzonymi igłami, tworzące estetyczne, trójwymiarowe skupienia. Szczególnie poszukiwane są "filcowe" agregaty o jedwabistym połysku, a także okazy, gdzie jamesonit narasta na kontrastującym podłożu, na przykład na białym kwarcu lub błyszczących kryształach pirytu. Czystość okazu, brak uszkodzeń mechanicznych i wyraźna forma krystaliczna znacząco podnoszą jego wartość. ## Popularne stanowiska Do najbardziej pożądanych przez kolekcjonerów należą okazy z klasycznych europejskich lokalizacji, takich jak Herja i Baia Sprie w Rumunii, które dostarczyły wielu historycznych, muzealnej jakości okazów. W ostatnich latach na rynku dominują efektowne, bogate w kryształy jamesonitu okazy z kopalni w prowincji Hunan w Chinach oraz z boliwijskich i meksykańskich złóż.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy jamesonitu należy czyścić bardzo ostrożnie. Najlepiej używać sprężonego powietrza do usuwania kurzu z delikatnych, igiełkowych skupień. W przypadku silniejszych zabrudzeń można użyć miękkiego pędzelka i wody destylowanej, a następnie natychmiast i dokładnie osuszyć okaz, na przykład chłodnym strumieniem powietrza z suszarki. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z chemikaliami, zwłaszcza kwasami, które mogą reagować z siarczkami. Nie należy stosować myjek ultradźwiękowych, które zniszczą kruche kryształy. Długotrwała ekspozycja na wilgoć może prowadzić do utleniania i powstawania nieestetycznych nalotów. Minerał jest kruchy, więc należy chronić go przed uderzeniami i upadkiem. ## Przechowywanie Okazy jamesonitu, zwłaszcza te o delikatnej, "filcowej" budowie, najlepiej przechowywać w zamykanych pudełkach lub gablotach, aby chronić je przed kurzem i uszkodzeniami mechanicznymi. Należy zapewnić suche warunki przechowywania, aby zminimalizować ryzyko utleniania.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej