Iron
Wzór chemiczny: Fe
Żelazo rodzime to naturalnie występująca, krystaliczna forma pierwiastka żelaza, spotykana głównie w meteorytach oraz w niektórych skałach magmowych.
Właściwości
- Twardość Mohsa
- 4-5
- Połysk
- Metaliczny
- Rysa
- Stalowoszara
- Gęstość
- 7.3-7.9
- Łupliwość
- Dobra wg {001}
- Przełam
- Haczykowaty
- Przezroczystość
- Nieprzezroczysty
- Układ krystaliczny
- Regularny
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Żelazo rodzime najłatwiej rozpoznać po jego silnym magnetyzmie - jest to jedna z niewielu naturalnych substancji tak silnie przyciąganych przez magnes. Inne cechy to duża gęstość, metaliczny połysk na świeżej powierzchni, kowalność oraz stalowoszara rysa. W przypadku meteorytów, charakterystyczna jest obecność skorupy obtopieniowej oraz wewnętrznych struktur (figur Widmanstättena) widocznych po przecięciu i wytrawieniu. ## Odróżnianie od podobnych - **Magnetyt i hematyt**: Choć bywają magnetyczne (magnetyt silnie, hematyt słabo), są kruche i mają czarną lub czerwonobrunatną rysę. Żelazo rodzime jest kowalne i ma szarą rysę. - **Piryt**: Ma podobny połysk, ale jest znacznie lżejszy, kruchy, niemagnetyczny i ma zielonoczarną rysę. - **Platyna rodzima**: Jest również bardzo gęsta i kowalna, ale znacznie rzadsza, bardziej odporna na korozję i ma wyższą twardość. ## Formy kryształów Dobrze wykształcone kryształy żelaza rodzimego są ekstremalnie rzadkie. Zazwyczaj występuje w formie masywnych, zbitych agregatów, nieregularnych ziaren, blaszek, bryłek (nuggetów) lub dendrytów. W meteorytach tworzy przerastające się płyki kamacytu i taenitu w charakterystycznym, geometrycznym układzie.
Środowisko występowania
## Geneza Żelazo rodzime występuje w dwóch odmiennych środowiskach: 1. **Pochodzenie pozaziemskie**: Jest głównym składnikiem meteorytów żelaznych (syderatów) oraz występuje w meteorytach żelazno-kamiennych (pallasyty, mezosyderyty) i niektórych chondrytach. Powstaje w wyniku krystalizacji stopu żelazowo-niklowego w jądrach lub wnętrzach planetoid, które uległy rozbiciu. 2. **Pochodzenie ziemskie (telluryczne)**: Jest niezwykle rzadkie. Tworzy się w silnie redukcyjnych warunkach, gdzie magma wchodzi w kontakt ze skałami bogatymi w węgiel lub węglowodory (np. łupkami bitumicznymi, pokładami węgla). Redukcja tlenków żelaza z magmy prowadzi do wytrącenia się czystego metalu. Takie warunki panowały m.in. w bazaltach na wyspie Disko (Grenlandia) i w Bühl koło Kassel (Niemcy). ## Asocjacje mineralne - **W meteorytach**: taenit, schreibersyt, troilit, cohenit, oliwin (w pallasytach), piroksen. - **W wystąpieniach ziemskich**: cohenit, troilit, magnetyt, ilmenit, piroksen, grafit. ## Lokalizacje Najważniejsze stanowiska żelaza rodzimego związane są ze znaleziskami meteorytów. Do klasycznych należą Canyon Diablo (Arizona, USA), Sikhote-Alin (Rosja), Campo del Cielo (Argentyna) oraz Morasko (Polska). Najsłynniejszym i największym źródłem ziemskiego żelaza rodzimego są bazalty na wyspie Disko u zachodnich wybrzeży Grenlandii, skąd pochodzą bloki ważące do 22 ton. Inne potwierdzone lokalizacje to m.in. okolice Kassel w Niemczech oraz niektóre intruzje magmowe w Rosji (Syberia).
Rzadkość
Bardzo rzadki
Dla kolekcjonerów
## Kryteria jakości Atrakcyjność kolekcjonerska żelaza rodzimego zależy od jego pochodzenia i formy. - **Meteoryty**: Najwyżej cenione są okazy z dobrze widoczną skorupą obtopieniową, interesującym kształtem (regmaglipty) oraz, w przypadku przeciętych i wytrawionych płyt, z wyraźnym i estetycznym wzorem figur Widmanstättena. Duże, kompletne okazy ze znanych spadków osiągają bardzo wysokie ceny. Fragmenty pallasytów z przezroczystymi kryształami oliwinu osadzonymi w metalicznej osnowie są szczególnie poszukiwane. - **Żelazo telluryczne**: Ze względu na ekstremalną rzadkość, każdy udokumentowany okaz ma dużą wartość naukową i kolekcjonerską. Najcenniejsze są okazy z klasycznych lokalizacji, jak wyspa Disko, zwłaszcza jeśli wykazują formy krystaliczne lub są wrośnięte w oryginalną skałę macierzystą (bazalt). ## Ceny rynkowe Ceny meteorytów żelaznych wahają się od kilkudziesięciu groszy do kilku dolarów za gram dla pospolitych znalezisk, aż po dziesiątki lub setki dolarów za gram w przypadku rzadkich typów lub okazów o znaczeniu historycznym. Okazy żelaza tellurycznego pojawiają się na rynku niezwykle rzadko i ich ceny są ustalane indywidualnie, często osiągając bardzo wysoki poziom ze względu na ich unikatowość.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazy żelaza rodzimego, zwłaszcza meteoryty, są bardzo podatne na utlenianie (rdzewienie). Czyszczenie powinno być ograniczone do absolutnego minimum. Drobny pył można usunąć miękkim pędzelkiem lub sprężonym powietrzem. W przypadku konieczności usunięcia rdzy, stosuje się specjalistyczne, bezwodne metody chemiczne (np. w profesjonalnych laboratoriach konserwatorskich). Nigdy nie należy używać wody ani kwasów. ## Czego unikać Największym wrogiem żelaza rodzimego jest wilgoć i tlen. Należy unikać przechowywania w wilgotnych pomieszczeniach (np. piwnicach) oraz miejscach o dużej zmienności temperatury, która sprzyja kondensacji pary wodnej. Kontakt z wodą, kwasami, solami (w tym z potem z rąk) prowadzi do szybkiej i często nieodwracalnej korozji. ## Przechowywanie Okazy należy przechowywać w suchym środowisku, najlepiej w szczelnych pojemnikach (np. z tworzywa sztucznego) z dodatkiem środka pochłaniającego wilgoć (np. żelu krzemionkowego). W przypadku cennych meteorytów stosuje się specjalne gabloty z kontrolowaną atmosferą (np. wypełnione azotem). Aby zapobiec dalszemu utlenianiu, powierzchnię okazu można pokryć cienką warstwą specjalistycznego oleju mineralnego lub wosku mikrokrystalicznego.