Hydroxylapatite

Wzór chemiczny: Ca₅(PO₄)₃OH

Hydroksyapatyt to minerał z grupy apatytu, będący głównym nieorganicznym składnikiem kości i zębów kręgowców.

## Charakterystyka Hydroksyapatyt jest fosforanem wapnia i końcowym, hydroksylowym członem szeregu apatytu. Rzadko tworzy dobrze wykształcone, sześcioboczne, pryzmatyczne lub tabliczkowe kryształy. Znacznie częściej występuje w postaci skupień zbitych, ziarnistych, nerkowatych, promienistych lub ziemistych. Jako główny składnik mineralny kości i zębów, jest wszechobecny w świecie biologicznym. W formie mineralnej jest mniej rozpowszechniony niż jego fluorowy odpowiednik, fluorapatyt. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się twardością 5 w skali Mohsa, co jest wartością wzorcową dla tej klasy twardości. Ma szklisty do żywicznego połysk. Jest kruchy, a jego gęstość wynosi około 3.1-3.2 g/cm³. Kryształy bywają przezroczyste do przeświecających, natomiast formy masywne są zazwyczaj nieprzezroczyste. ## Barwy i odmiany Hydroksyapatyt może przyjmować różne barwy: bywa bezbarwny, biały, szary, żółty, zielonkawy lub brązowy. Zabarwienie jest często efektem domieszek innych pierwiastków. Nie wyróżnia się specyficznych odmian handlowych, a nazwa odnosi się głównie do składu chemicznego. ## Historia i nazwa Nazwa minerału, nadana w 1856 roku przez Carla Rammelsberga, nawiązuje do jego składu chemicznego - wskazuje na obecność grupy hydroksylowej (OH) i przynależność do grupy apatytu. Nazwa "apatyt" pochodzi od greckiego słowa *apatein* (zwodzić, oszukiwać), ponieważ jego różnorodne formy i barwy często prowadziły do pomyłek z innymi minerałami, takimi jak beryl czy turmalin. ## Zastosowania Syntetyczny hydroksyapatyt jest szeroko stosowany w medycynie jako biomateriał ze względu na swoją biokompatybilność z tkanką kostną. Używa się go do produkcji implantów kostnych, powłok na implanty metalowe (np. endoprotezy stawu biodrowego) oraz w stomatologii jako materiał do wypełnień i regeneracji kości. Ma również znaczenie w badaniach naukowych i jako potencjalny adsorbent zanieczyszczeń.

Właściwości

Twardość Mohsa
5
Barwa
White, grey, yellow, green, violet, purple, red or brown
Połysk
Vitreous
Rysa
White
Gęstość
3.10
Łupliwość
Poor on {0001) and on {10<mi>1</mi>0}
Przełam
Conchoidal,Sub-Conchoidal,Fibrous
Przezroczystość
Transparent,Translucent,Opaque
Układ krystaliczny
Hexagonal

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną jest heksagonalny (sześcioboczny) pokrój kryształów, jeśli są one wykształcone. Twardość wzorcowa 5 w skali Mohsa jest również ważną wskazówką - minerał daje się zarysować nożem, ale nie rysuje szkła. Gwałtownie reaguje z kwasami, co jest testem niszczącym i należy go wykonywać z dużą ostrożnością na mało wartościowym fragmencie. ## Odróżnianie od podobnych Hydroksyapatyt jest trudny do odróżnienia od innych minerałów z grupy apatytu (fluorapatytu, chlorapatytu) bez zaawansowanych badań chemicznych (EDS, XRD). Można go pomylić z berylem (znacznie twardszy, 7.5-8), niektórymi formami kalcytu (znacznie bardziej miękki, 3, burzy z zimnymi, rozcieńczonymi kwasami) czy scheelitem (znacznie gęstszy i często wykazuje fluorescencję w świetle UV). ## Formy kryształów Kryształy mają najczęściej postać sześciobocznych pryzmatów, często zakończonych piramidami lub płaskimi ścianami podstawy (pinakoidami). Występuje również w formie skupień promienistych, nerkowatych (botryoidalnych), kulistych (sferolitycznych) oraz jako masywne, ziarniste lub ziemiste agregaty.

Środowisko występowania

## Geneza Hydroksyapatyt powstaje w różnych środowiskach geologicznych. Może krystalizować w pegmatytach i żyłach hydrotermalnych. Jest również produktem procesów metamorficznych w skałach węglanowych, takich jak marmury. Powstaje także w wyniku procesów sedymentacyjnych i diagenetycznych w skałach osadowych, często jako główny składnik fosforytów pochodzenia organicznego (nagromadzenia kości, guano). ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi fosforanami, takimi jak fluorapatyt. W pegmatytach towarzyszą mu skalenie, miki i kwarc. W środowiskach metamorficznych występuje z kalcytem, dolomitem i diopsydem. W złożach typu alpejskiego może występować z chlorytem i albitem. ## Lokalizacje Dobrze wykształcone kryształy hydroksyapatytu znane są z wielu miejsc na świecie. Wartościowe okazy pochodzą z Panasqueira w Portugalii, okolic Chibiny na Półwyspie Kolskim w Rosji, a także z Brazylii (Minas Gerais). W USA piękne kryształy znajdowano w kopalniach w hrabstwie San Diego w Kalifornii oraz w stanie Maine. W Europie znany jest również z żył typu alpejskiego w Austrii i Szwajcarii.

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są dobrze wykształcone, ostre, szkliste i przezroczyste kryształy o intensywnym zabarwieniu, zwłaszcza żółtym lub zielonkawym. Wysoko oceniane są również okazy, gdzie kryształy hydroksyapatytu są estetycznie osadzone na kontrastującej matrycy skalnej, na przykład na alibicie lub w towarzystwie innych minerałów. Rozmiar kryształów i brak uszkodzeń znacząco podnoszą wartość okazu. ## Popularne stanowiska Okazy o największej wartości kolekcjonerskiej pochodzą z kilku klasycznych lokalizacji. Pryzmatyczne, żółtozielone kryształy z kopalni Sapo w Minas Gerais (Brazylia) są bardzo poszukiwane. Historyczne znaczenie mają również okazy z Kalifornii (np. z kopalni Elizabeth R. w Pala). W Europie za klasyczne uchodzą stanowiska w Alpach (np. w dolinie Habach w Austrii).

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy hydroksyapatytu należy czyścić bardzo ostrożnie. Najlepiej używać miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. W razie potrzeby można przemyć okaz wodą destylowaną, a następnie dokładnie osuszyć. Należy unikać myjek ultradźwiękowych, które mogą spowodować pęknięcia. ## Czego unikać Hydroksyapatyt jest wrażliwy na kwasy, które powodują jego gwałtowne rozpuszczanie. Należy bezwzględnie unikać kontaktu z kwasami domowymi (ocet, sok z cytryny) i chemicznymi. Nie należy go również podgrzewać ani narażać na nagłe zmiany temperatury. ## Przechowywanie Okazy należy przechowywać w osobnych, wyściełanych pudełkach lub na podstawkach, aby uniknąć zarysowań przez twardsze minerały (np. kwarc). Nie wymaga specjalnych warunków dotyczących światła czy wilgotności, ale stabilne warunki pokojowe są zawsze zalecane.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej