Hendekasartorite

Wzór chemiczny: Tl¹⁺₂Pb²⁺₄₈As³⁺₈₂S²⁻₁₇₂

Hendekasartoryt to rzadki, ołowiano-szary siarkosolek ołowiu, arsenu i talu, występujący w formie drobnych, wrosłych ziaren.

## Charakterystyka Hendekasartoryt jest złożonym siarkosolkiem należącym do grupy sartorytu. Tworzy nieprzezroczyste, metaliczne skupienia o ołowiano-szarej lub szarej barwie. Zazwyczaj występuje w formie anhedralnych (niewykształconych) ziaren, wrośniętych w dolomitowy marmur, co sprawia, że wykształcone kryształy są ekstremalnie rzadkie i trudne do zaobserwowania. Jego nazwa nawiązuje do bliskiego związku z sartorytem i innymi minerałami z tej grupy. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się twardością w zakresie 3-3.5 w skali Mohsa, co czyni go stosunkowo miękkim. Ma metaliczny połysk i jest nieprzezroczysty. Jego gęstość wynosi około 5.18 g/cm³, co jest wartością wysoką, typową dla minerałów zawierających ołów. Posiada przełam muszlowy. ## Barwy i odmiany Obserwowane barwy hendekasartorytu ograniczają się do odcieni szarości, od ołowiano-szarej po ciemnoszarą. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych ani handlowych. ## Historia i nazwa Nazwa "hendekasartoryt" pochodzi od greckiego słowa *hendeka* oznaczającego "jedenaście" i nazwy minerału sartoryt. Odnosi się to do jego struktury krystalicznej, która jest nadstrukturą sartorytu o 11-krotnie większej komórce elementarnej wzdłuż jednej z osi. Minerał został opisany jako nowy gatunek w 2014 roku przez zespół badaczy (Topa et al.), a jego lokalizacją typową jest kamieniołom Lengenbach w Szwajcarii. ## Zastosowania Ze względu na swoją ekstremalną rzadkość, hendekasartoryt nie ma żadnego zastosowania przemysłowego. Stanowi wyłącznie obiekt zainteresowania naukowego i kolekcjonerskiego dla wyspecjalizowanych zbieraczy minerałów rzadkich (tzw. "micromountów").

Właściwości

Twardość Mohsa: 3-3.5
Barwa: Ołowianoszary, szary
Rysa: Ciemnobrązowa
Gęstość: 5.18
Łupliwość: {100}
Przełam: Muszlowy
Przezroczystość: Nieprzezroczysty
Układ krystaliczny: Jednoskośny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Identyfikacja hendekasartorytu jest niezwykle trudna i w praktyce niemożliwa bez zaawansowanych metod analitycznych, takich jak mikroanaliza rentgenowska (EDS/WDS) i dyfrakcja rentgenowska (XRD). W warunkach kolekcjonerskich rozpoznanie opiera się niemal wyłącznie na etykiecie z renomowanego źródła, potwierdzającej analizę. Cechy wizualne, takie jak ołowiano-szara barwa, metaliczny połysk i występowanie w marmurze z Lengenbach, są jedynie wskazówką. ## Odróżnianie od podobnych Minerał jest wizualnie nieodróżnialny od innych rzadkich siarkosoli z grupy sartorytu występujących w tej samej lokalizacji, takich jak sartoryt, dufrénoysyt, baumhaueryt czy rathyt. Wszystkie tworzą podobne, szare, metaliczne wrostki w dolomicie. Pewne rozróżnienie wymaga specjalistycznego sprzętu laboratoryjnego. ## Formy kryształów Zazwyczaj tworzy anhedralne, nieregularne ziarna o wielkości do kilkuset mikrometrów. Bardzo rzadko obserwuje się subhedralne (częściowo wykształcone), wydłużone kryształy.

Środowisko występowania

## Geneza Hendekasartoryt powstaje w wyniku procesów hydrotermalnych w złożach metamorficznych. Występuje w żyłach przecinających triasowe dolomityczne marmury (wapienie cukrowe). Jego krystalizacja jest związana z obecnością roztworów bogatych w ołów, arsen, tal i siarkę. ## Asocjacje mineralne Minerał ten współwystępuje z innymi rzadkimi siarkosolami ołowiu i arsenu, co jest typowe dla jego lokalizacji typowej. Najczęściej towarzyszą mu sartoryt, dufrénoysyt, baumhaueryt, rathyt, realgar, aurypigment oraz dolomit i piryt. ## Lokalizacje Jedynym potwierdzonym i opisanym miejscem występowania hendekasartorytu na świecie jest kamieniołom Lengenbach, w dolinie Binn, w kantonie Valais w Szwajcarii. Jest to klasyczna lokalizacja dla wielu rzadkich siarkosoli talu.

Rzadkość

Ekstremalnie rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Jakość okazu hendekasartorytu jest oceniana przede wszystkim na podstawie potwierdzenia jego tożsamości przez analizę chemiczną. Ponieważ minerał tworzy mikroskopijne ziarna, okazy kolekcjonerskie to zazwyczaj fragmenty skały macierzystej (dolomitu) z widocznymi, wrośniętymi, metalicznymi skupieniami. Wyjątkowo cenione byłyby okazy z bogatszą koncentracją minerału lub z rzadkimi, częściowo wykształconymi kryształami. Kluczowa jest dokładna dokumentacja i etykieta z renomowanego źródła. ## Popularne stanowiska Jedynym źródłem okazów kolekcjonerskich jest lokalizacja typowa - kamieniołom Lengenbach w Szwajcarii. Materiał z tego miejsca jest niezwykle poszukiwany przez kolekcjonerów specjalizujących się w systematyce minerałów i rzadkich gatunkach.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy hendekasartorytu, zwykle w formie drobnych ziaren w skale macierzystej, są bardzo delikatne. Czyszczenie powinno być ograniczone do absolutnego minimum. Jeśli jest to konieczne, można użyć sprężonego powietrza do usunięcia kurzu. Należy unikać kontaktu z wodą i wszelkimi środkami chemicznymi. ## Czego unikać Należy unikać myjek ultradźwiękowych, kwasów, detergentów i rozpuszczalników. Minerał jest miękki i wrażliwy na zarysowania. Jako siarkosolek może być podatny na utlenianie w wilgotnym środowisku, dlatego należy chronić go przed wilgocią i nagłymi zmianami temperatury. ## Przechowywanie Zaleca się przechowywanie okazów w stabilnych warunkach, w zamkniętych, suchych pojemnikach (np. pudełkach typu "micromount") z dala od światła i zanieczyszczeń. Ze względu na zawartość toksycznych pierwiastków (ołów, arsen, tal) należy przechowywać go poza zasięgiem dzieci i zwierząt, a po kontakcie z minerałem umyć ręce.