Grunerite
Wzór chemiczny: ☐Fe<sup>2+</sup><sub>2</sub>Fe<sup>2+</sup><sub>5</sub>Si<sub>8</sub>O<sub>22</sub>(OH)<sub>2</sub>
Gruneryt to bogaty w żelazo minerał z grupy amfiboli, tworzący włókniste lub promieniste agregaty o brązowawej barwie.
Opis
## Charakterystyka Gruneryt jest krzemianem żelaza należącym do grupy amfiboli i stanowi końcowe, bogate w żelazo ogniwo szeregu izomorficznego kummingtonit-gruneryt. Rzadko tworzy dobrze wykształcone, pojedyncze kryształy. Zazwyczaj występuje w postaci skupień włóknistych, igiełkowych, promienistych lub blaszkowych. Jego agregaty mogą być również zbite i masywne. Cechą charakterystyczną jest jego włóknista budowa, która nadaje mu często jedwabisty połysk. ## Właściwości fizyczne Twardość grunerytu w skali Mohsa wynosi 5.5-6, co czyni go minerałem stosunkowo twardym. Jego gęstość waha się od 3.4 do 3.6 g/cm³. Minerał ten jest zazwyczaj przeświecający do nieprzezroczystego. Połysk jest najczęściej szklisty, a na powierzchniach włóknistych skupień staje się jedwabisty. ## Barwy i odmiany Barwa grunerytu jest zazwyczaj szarawa, zielonawobrązowa do ciemnobrązowej. Włóknista, azbestopodobna odmiana grunerytu znana jest pod handlową nazwą **amosyt**. Nazwa ta pochodzi od akronimu kopalni "Asbestos Mines of South Africa" i odnosi się do materiału wydobywanego głównie w RPA. Amosyt ma zwykle barwę szarobrązową. ## Historia i nazwa Nazwa minerału została nadana w 1853 roku przez niemieckiego mineraloga Karla Friedricha Rammelsberga. Uhonorował on w ten sposób szwajcarsko-francuskiego chemika i metalurga Louisa Emmanuela Grunera (1809-1883), który jako pierwszy przeprowadził analizę chemiczną tego minerału. ## Zastosowania Odmiana azbestopodobna, amosyt, była w przeszłości wykorzystywana jako azbest ze względu na swoją żaroodporność i właściwości izolacyjne. Obecnie jej użycie jest zaniechane lub prawnie zakazane w wielu krajach z powodu udowodnionej szkodliwości włókien azbestowych dla zdrowia. Dziś gruneryt ma znaczenie głównie naukowe i kolekcjonerskie.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Gruneryt najłatwiej rozpoznać po jego charakterystycznej włóknistej lub blaszkowej formie, brązowawej barwie i jedwabistym połysku na powierzchniach włókien. Kluczową wskazówką jest jego środowisko występowania - niemal zawsze związany jest ze zmetamorfizowanymi formacjami żelazistymi. ## Odróżnianie od podobnych Gruneryt jest makroskopowo niemożliwy do odróżnienia od kummingtonitu (magnezowego odpowiednika w szeregu); wymaga to zaawansowanych analiz chemicznych. Od innych amfiboli odróżnia go barwa: aktynolit jest typowo zielony, a riebeckit (krokidolit) niebieski. Pokrojem może przypominać inne minerały azbestowe, ale jego barwa i twardość są pomocne w identyfikacji. ## Formy kryształów Kryształy grunerytu są pryzmatyczne, często spłaszczone i wydłużone. Najczęściej tworzy agregaty włókniste, igiełkowe, promieniste (rozchodzące się od wspólnego centrum) oraz blaszkowe. Występuje także w formie skupień zbitych i ziarnistych.
Środowisko geologiczne
## Geneza Gruneryt jest typowym minerałem skał metamorficznych, powstałym w warunkach od średniego do wysokiego stopnia metamorfizmu regionalnego. Tworzy się w wyniku przeobrażenia osadów bogatych w żelazo i krzemionkę, a jego występowanie jest silnie związane ze wstęgowymi formacjami żelazistymi (BIF). ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi minerałami charakterystycznymi dla skał żelazistych, takimi jak magnetyt, hematyt, kwarc, granat (szczególnie almandyn), a także z fajalitem, hedenbergitem i innymi amfibolami. ## Lokalizacje Najważniejsze światowe lokalizacje grunerytu związane są z wielkimi formacjami żelazistymi. Klasyczne okazy pochodzą z Mesabi Range w Minnesocie i Marquette Iron Range w Michigan (USA). Znany jest również z formacji żelazistej Wabush w regionie Labrador w Kanadzie. Historycznie ważnym źródłem azbestowej odmiany (amosytu) były złoża w rejonie Penge w prowincji Transvaal (obecnie Limpopo) w Republice Południowej Afryki. Lokalizacja typowa znajduje się w Collobrières we Francji.
Rzadkość
Niezbyt pospolity
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy wykazujące dobrze wykształcone, promieniste agregaty igiełkowych lub blaszkowych kryształów o intensywnej, brązowej barwie i jedwabistym połysku. Atrakcyjność okazu podnosi kontrastujące tło skalne lub współwystępowanie z innymi minerałami, np. błyszczącym magnetytem czy czerwonymi granatami. ## Popularne stanowiska Za klasyczne i dostarczające najlepszych okazów kolekcjonerskich uważa się stanowiska w rejonie Jeziora Górnego w USA, zwłaszcza z kopalń w stanach Michigan i Minnesota. Okazy z tych lokalizacji często tworzą piękne, promieniste "słońca" na podłożu z kwarcu lub magnetytu.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazy grunerytu należy czyścić delikatnie, używając miękkiego pędzelka i wody destylowanej. Włókniste agregaty są kruche i podatne na rozpad, dlatego należy unikać myjek ultradźwiękowych oraz silnego strumienia wody. ## Czego unikać Minerał jest wrażliwy na działanie silnych kwasów. Należy chronić go przed uderzeniami i upadkami, ponieważ okazy, zwłaszcza te o budowie igiełkowej i włóknistej, są bardzo kruche. Długotrwała ekspozycja na wilgoć nie jest wskazana. ## Przechowywanie Kolekcjonerskie okazy grunerytu, szczególnie te włókniste, najlepiej przechowywać w zamykanych pudełkach lub klaserach, aby chronić je przed kurzem i uszkodzeniami mechanicznymi. Zapobiega to również przypadkowemu wdychaniu drobnych włókien, które mogą odłamać się od okazu.